A New Atheist and a Fundamentalist Walk into a Bar

January 8, 4042 (the future)

A so-called new atheist and a fundamentalist walk into a bar discussing a passage from the fundamentalist’s new Bible on “Richard Dawkins, the one and only true Messiah, who lived about 2000 years ago (at the dawn of the 20th century)”.

Richard Dawkins, the Enlightened One sent by God, had been severely persecuted during his lifetime by “the unenlightened peoples of the world”, but eventually his Spirit lived on. The story of his life had been written down by some of his later followers. None of them, however, had known Dawkins personally. They were all dependent on what eye witnesses had told them. No accounts by Dawkins himself or his immediate followers, the first Dawkinsians, were known.

Richard Dawkins Cult

Fundamentalist Dawkinsian: “It says here that he navigated many dangerous waters in his lifetime. So he was a skipper. This Book comes from God, so I know this claim to be true!”

New Atheist: “Archaeological research reveals that the very first manuscripts of your so-called Holy Book originated in the middle of the desert, among a group of so-called second generation followers of Richard Dawkins. Today researchers generally assume that the movement around Dawkins and the supposed Dawkins himself barely saw any waters at all. So that claim about “navigating many dangerous waters” and Dawkins being a skipper is just bollocks! Moreover, many elements of the stories around Dawkins are present in stories about famous figures of the time as well, like that Moses guy. Some of those celebrities are even completely fictional characters, like Bart Simpson. The story about Richard Dawkins seems assembled from other stories. So if Richard Dawkins ever existed at all remains to be seen!”

Fundamentalist Dawkinsian: “God’s Holy Book contains the true knowledge and science, He can’t be lying. It would be against God’s very own nature to deceive us! You’re an arrogant sinner not to accept the divine truth!”

New Atheist: “Go on then, you idiotic arrogant Dawkinstard, trust those ridiculous revelations! I’ll go with real scientific evidence, though!”

Richard Dawkins The Atheist Evangelist.jpg

In comes a Dawkinsian Biblical scholar.

Dawkinsian Biblical Scholar: “Hey you guys, 2000 years ago that expression in that context meant that Dawkins encountered many complicated situations during his lifetime. So it is a metaphorical way to express something about a historical experience. Your whole discussion about whether or not Dawkins was a skipper is off-topic. That’s what the science of historical critical research tells us. The writers used the idiom of their time and the stories people already knew.”

Fundamentalist Dawkinsian: “You’re not a true believer, you sinful corrupted traitor! You’re heir to the Catholidical Church of Dawkins, which is the Church of the Devil!”

New Atheist: “You’re a rationalizing apologist, stupid enough to waste your time on fairy tale nonsense. No one read the Bible that way at the time!”

In comes an atheist Biblical scholar.

Atheist Biblical scholar: “I must say my colleague, the Dawkinsian Biblical scholar, is right. He presents the scholarly consensus.”

Fundamentalist Dawkinsian: “You’re a sinner too, you arrogant know-it-all!”

New Atheist: “Well you’re kind of an arrogant prick to claim the truth, you corrupted pseudo-scientist! Of course you defend the scholarly consensus, your career depends on it!”

Ban AtheismAfter which the fundamentalist Dawkinsian and the new atheistBan Religion continued their mimetic battle. It gave meaning to their lives as it provided them with a sense of superiority over their “stupid, stubborn and evil enemies”. However, as mimetic doubles they eventually became each other’s idiots, hurling similar insults back and forth. It seems every human being becomes that idiot from time to time. They accused each other of being the source of many evils in the world, and therefore saw themselves justified to promote politics that would eliminate the other’s world view.

The Dawkinsian and atheist Biblical scholar, on the other hand, went for a beer together. Or so the story goes…

Mimetic Doubles Fundamentalism and New Atheism



Don’t Blame the NON-EXISTENT GOD, Focus on the Reality of LOVE

I’m sure many of us hear the following voices from time to time:

They say that I should trust my boyfriend and respect his personal space and freedom, but that’s easy for them to say. How would they treat their current partners if they had been cheated on by their former partners, not once, but time and again?


They say that I should respect my liberal leftist teacher, but every time I open my mouth to talk about my deepest right-wing traditionalist convictions I am accused of being a narcissistic racist by some of my classmates.


They say that we should respect the so-called traditional family, but what about my best friend who is a victim of incest?


They say that I should respect my rightist classmate, but they forget that I’ve been called a libtard, moron and nigger constantly by many right-wing people over the past few years.


They say that I should respect the so-called beauty of nature and that I shouldn’t kick my dog when he’s behaving badly, but what do they know about the earthquake that destroyed my aunt’s house and the horse that smashed my brother’s face to smithereens?


They say that I should respect the immigrants who stay in the adjacent refugee center, but that’s easy for them to say. My daughter who lives in another town is harassed, almost daily, by a foreigner on the way to work.


They say that I should respect their culture and that I should be able to speak and write in their language, but they are not even themselves capable of writing in their own language without mistakes. In fact, I am better at writing in their language. Why should I accept the instruction of my professor to read one of the so-called great literary works of their culture while my own culture has some great writers as well?


They say that I should respect and cherish the so-called god-given gift of life, but they don’t seem to consider my trauma: the people who are dearest to me lost their lives in a car-crash. Why should I respect and believe in a god who apparently let this happen?

Have you ever experienced, like the voices above, a rejection or betrayal of yourself or the ones you love by your family, your friends, your classmates, your colleagues, your government, your president, strangers, foreigners, people with another worldview, or even the universe itself? If so, you probably also already took out your anxieties and frustrations on others in revenge of that rejection, although they had nothing to do with the trauma you experienced.

Your new boyfriend is not the old one who cheated on you. Your teacher is not the classmate who offended you. Your friend’s foster parent is not the uncle who abused your friend. Your rightist classmate is not the racist who doesn’t respect your color. Your dog is not the horse that smashed your brother’s face. Your refugee neighbor is not the foreigner who harassed your daughter. Your professor is not the double-standard hypocrite who expects things from you he wouldn’t expect from others.

All these people are non-existent enemies. They are blamed for things they are not responsible for. In other words, they are scapegoats who suffer from revenge – which is an imitated evil. The ultimate scapegoat, of course, is the non-existent god people sometimes get angry at. There is no god who controls our fate or who can be manipulated to have control over our fate.

The tragedy is that we might become so obsessed with fighting non-existing enemies that we ultimately create the enemy we actually wanted to destroy in order to save ourselves. Innocent others might get traumatized by our anger, and they might end up getting angry at others as well. Trauma often inflicts trauma. We might even become so obsessed with fighting the non-existent god and his illusory belief systems that we end up being dictated by the illusion ourselves.

The non-existent all-controlling god cannot prevent car-crashes in which we lose our beloved ones, nor can he cause them. He is not real. The love that connects us with those beloved ones, through and beyond pain and suffering, is real though. Eventually according to the Bible it is that love which reveals who God really is.

Ultimately, we want to love others and we want the love of others. When we experience the lack of others we love or the lack of love from others, we are hurt to the bone because our deepest desire is not met. We don’t want the pain and the sadness when people hurt us, or when people we love are taken away from us. We want love, even if it is because of love that we are able to feel hurt and sad in the first place. Love carries us. Even if we try to fight love with hate and indifference love is always first. Love is equally the source of our joy and our sadness, as it is the source of our indignation and attempts at indifference.

Focus on Love

So instead of focusing on a non-existent god and non-existent enemies because of our hurt, our sadness, our fear and our anger, isn’t it better to focus on the reality of the love that is felt through and beyond our pain? Isn’t it better to focus on the love that moves us beyond our fear, envy, possessiveness and revengefulness?

Those who were not able to let love in our lives shouldn’t be persecuted in others (or ourselves!) who have nothing to do with their sin. And those who showed us glimpses of what love is and who passed away or said goodbye shouldn’t be buried under grief when they can be gratefully present in our ability to love, each and every day.

Easily said. Not always easily done.

Love casts out Fear



Ik ben er zeker van dat velen van ons gelijkaardige stemmen als de volgende al aan het woord hebben gehoord:

Ze zeggen dat ik mijn vriend moet vertrouwen en dat ik zijn persoonlijke ruimte en vrijheid moet respecteren, maar zij hebben gemakkelijk praten. Hoe zouden zij hun huidige partners behandelen als ze bedrogen zijn geweest door hun vorige partner, en dat niet één keer, maar telkens opnieuw?


Ze zeggen dat ik mijn leraar met zijn linkse opvattingen moet respecteren, maar elke keer als ik mijn mond open om te praten over mijn rechtse, conservatieve overtuigingen word ik racist genoemd door sommige klasgenoten.


Ze zeggen dat we respect moeten hebben voor het zogenaamd klassieke gezin, maar ze denken daarbij niet aan mijn vriendin die een slachtoffer is van incest.


Ze zeggen dat ik respect moet hebben voor die klasgenote met haar rechtse opvattingen, maar ze vergeten dat ik de voorbije jaren vele keren vuile neger werd genoemd door rechts georiënteerde mensen.


Ze zeggen dat ik de zogenaamde schoonheid van de natuur moet respecteren en dat ik mijn hond niet mag schoppen als hij zich misdraagt, maar zeg dat eens aan mijn tante wiens huis door een aardbeving werd vernietigd, en spreek eens met mijn broer wiens gezicht door de trap van een paard aan gruzelementen werd geslagen.


Ze zeggen dat ik de immigranten moet respecteren die in het naburige vluchtelingencentrum verblijven terwijl mijn dochter bijna elke dag wordt lastiggevallen door een vreemdeling op de weg naar haar werk.


Ze zeggen dat ik hun cultuur moet respecteren en dat ik hun taal moet kunnen spreken en schrijven, maar ze zijn zelf niet in staat om in hun eigen taal zonder fouten te schrijven. Eigenlijk schrijf ik zelfs beter in hun taal dan zijzelf. Waarom zou ik dan de opdracht van mijn professor aanvaarden om een van de zogenaamd grote literaire werken van hun cultuur te lezen, terwijl mijn cultuur ook grote schrijvers heeft voortgebracht?


Ze zeggen dat ik het zogenaamd goddelijke geschenk van het leven moet respecteren en koesteren, maar ze schijnen mijn trauma niet te overwegen: de mensen die mij het nauwst aan het hart liggen, lieten het leven in een auto-ongeluk. Waarom zou ik respect hebben voor en geloof hebben in een god die dit blijkbaar liet gebeuren?

Heb je ooit, zoals de zopas gehoorde stemmen, een afwijzing of verraad ervaren van jezelf of van mensen die je bemint door je familie, je vrienden, je klasgenoten, je collega’s, je regering, vreemdelingen, mensen met een andere levensbeschouwing, of zelfs “het universum” zelf? Indien je inderdaad die afwijzing hebt gevoeld, dan heb je waarschijnlijk ook wel al eens je angsten en frustraties afgereageerd op anderen die eigenlijk niets met jouw trauma te maken hebben.

Je nieuwe vriendje is niet je ex-vriendje dat jou bedrogen heeft. Je leraar is niet de klasgenoot die jou beledigde. De pleegouder van je vriendin is niet de oom die haar misbruikte. Je rechtse klasgenote is niet de raciste die geen respect heeft voor je huidskleur. Je hond is niet het paard dat het gezicht van je broer verbrijzelde. De vluchteling uit je buurt is niet de vreemdeling die je dochter lastigvalt. Je professor is niet de hypocriet die met twee maten en twee gewichten weegt; hij is niet iemand die van jou iets anders verwacht dan van anderen.

Al die mensen zijn onbestaande vijanden. Ze worden beschuldigd van zaken waarvoor ze niet verantwoordelijk zijn. Ze zijn, met andere woorden, zondebokken die lijden onder onze onterechte wraakzucht (en door die wraakzucht imiteren we het kwaad dat ons is aangedaan). De ultieme zondebok is natuurlijk de niet-bestaande god op wie mensen soms kwaad worden. Er is geen god die ons lot controleert en die we kunnen manipuleren om controle over ons lot te krijgen.

Het tragische is dat we zo geobsedeerd kunnen geraken door het bevechten van onze niet-bestaande vijanden dat we uiteindelijk toch een vijand creëren. En eigenlijk wilden we die vijand vernietigen om onszelf te redden. Onschuldige anderen kunnen getraumatiseerd geraken door de woede waarmee we ons afreageren, en daardoor kunnen zij dan weer boos worden op anderen. Trauma’s brengen vaak nieuwe trauma’s voort. We kunnen zelfs zo geobsedeerd geraken door het bevechten van een niet-bestaande god en de valse geloofssystemen die met hem gepaard gaan, dat ons eigen leven uiteindelijk gedicteerd wordt door die illusie.

De niet-bestaande alles controlerende god kan geen auto-ongelukken verhinderen waarin we onze geliefden verliezen, en hij kan evenmin die ongelukken veroorzaken. Hij is niet echt. Daarentegen is de liefde die ons met die geliefden verbindt, doorheen en voorbij ons verdriet, wél echt. Het is die liefde die uiteindelijk volgens de Bijbelse geschriften openbaart wie God werkelijk is.

Uiteindelijk beantwoordt de liefde misschien wel aan ons diepste verlangen: we willen anderen beminnen en we willen door anderen bemind worden. Wanneer we mensen moeten missen die we graag zien, of wanneer we een gebrek aan liefde van anderen ervaren, worden we tot in het diepste van onze ziel gekwetst, precies omdat ons diepste verlangen niet wordt vervuld. We willen niet de pijn en het verdriet wanneer mensen ons kwetsen, of wanneer de mensen die we graag zien ons worden ontnomen. We willen liefde, zelfs als het de liefde is die ervoor zorgt dat we überhaupt pijn en verdriet kunnen voelen. De liefde draagt ons. Zelfs als we de liefde bevechten met haat en onverschilligheid is de liefde nog altijd eerst. Liefde is tegelijk de bron van onze vreugde en ons verdriet, alsook van onze verontwaardiging en pogingen tot onverschilligheid.

Dus in plaats van ons te focussen op niet-bestaande vijanden en een niet-bestaande god wegens onze pijn, ons verdriet, onze angsten en onze boosheid, kunnen we ons misschien beter focussen op de werkelijkheid van de liefde die doorheen en voorbij onze pijn voelbaar wordt. Is het niet beter om ons te laten bewegen door die liefde in plaats van door angst, jaloezie, bezitterigheid en wraakzucht?

We moeten onszelf en anderen niet haten omdat sommige mensen niet in staat bleken om ons liefde te geven. En zij die ons wél een glimp lieten opvangen van wat liefde is, maar van wie we afscheid moesten nemen, zouden niet mogen begraven worden onder jammerklachten. Zij kunnen immers aanwezig blijven in ons dankbaar vermogen om lief te hebben, elke dag opnieuw.

Dat is gemakkelijk gezegd, niet altijd gemakkelijk gedaan. Toch is de hoop op een gerespecteerd en respectvol leven een hoop die we blijvend mogen koesteren.

John Steinbeck on Rejection (quote from East of Eden)





Een kruis over religie?










  • “RIJK GODS”?

I. De wereldwijde puzzel van archaïsche religies “uit-gelegd”

TinkuIn de Boliviaanse Andes organiseren inheemse volkeren elk jaar Tinku, een festival waarbij vooral mannen uit verschillende dorpen hevig met elkaar op de vuist gaan. Het rituele gevecht vindt plaats begin mei. Wie eraan deelneemt, gelooft dat het offeren van menselijk bloed nodig is om van de berggeesten een goede oogst af te smeken. Vaak omhelzen strijdende partijen elkaar na afloop. De bedoeling van het ritueel is immers het creëren en bestendigen van orde en vrede.

Als westerlingen staan we er een beetje van te kijken. Dat de uitbraak van oncontroleerbaar geweld taboe is, kunnen we nog begrijpen. Maar dat je gewelddadige rivaliteit ten gevolge van eventuele voedseltekorten bij misoogsten zou vermijden door… gewelddadige rivaliteit toch toe te laten tijdens een duidelijk afgebakende periode van enkele dagen, vinden we op zijn minst vreemd. Bovendien geloven we niet dat een vruchtbare oogst afhangt van de vraag of je wel hard genoeg op het gezicht van een volksgenoot hebt getimmerd. De traditionele bewoners van de Andes zijn al eeuwenlang overtuigd van het tegendeel. Ze vertellen mythes over berggeesten en over Pachamama (Moeder Aarde), goddelijke wezens die mensenoffers vragen. Het valt op hoe die goddelijke wezens op twee manieren in verband worden gebracht met geweld: enerzijds is de mogelijk gewelddadige desintegratie van een gemeenschap het gevolg van “goddelijke toorn”; anderzijds vragen de goddelijke krachten om gewelddadige ceremonieën.

De vergoddelijking of sacralisering van geweld kent dus twee aspecten: het geweld is taboe (in de mate dat het oncontroleerbaar is), tenzij het wordt benaderd in de context van een ritueel (in de mate dat het controleerbaar is). Het ritueel moet potentieel destructieve sacrale krachten ombuigen in vruchtbare dynamieken. Overtredingen van taboes, door slecht of niet-uitgevoerde rituelen, vergroten de kans op crisissituaties (een slechte oogst, bijvoorbeeld, of de uitbraak van besmettelijke ziektes). Die crisissituaties worden steevast gepercipieerd als straffen van de goden. Goed uitgevoerde rituelen functioneren dan ook als een vaccin: een kleine dosis geritualiseerd (offer)geweld moet gemeenschappen immuun maken tegen epidemieën van oncontroleerbaar geweld allerhande.

Samen met veel andere antropologen heeft de Frans-Amerikaanse denker René Girard (1923-2015) vastgesteld dat archaïsche religies over heel de wereld geweld als iets sacraals beschouwen. Het zopas beschreven Tinku festival is slechts een van duizenden voorbeelden waaruit dat blijkt. Dat geweld bij de erfgenamen van oeroude religies als iets goddelijks wordt gezien, is een feit. Het is geen theoretische hypothese. Dat rituelen in die context worden onderhouden om het voortbestaan van gemeenschappen te verzekeren, is eveneens een feit. Dat geweld het eerste verschijnsel zou zijn dat gesacraliseerd werd, is dan weer wel een hypothese. Ze behoort tot de kern van Girards zogenaamde “mimetische theorie” over geweld, cultuur en religie. Girard weigert te geloven dat religie ontstaan zou zijn als primitief verklaringsmiddel. Hij veronderstelt dat de prehistorische mens vooral bezig was met overleven, niet dat die mens een soort filosoof of wetenschapper avant la lettre was. Natuurlijk wordt religie soms gebruikt als verklaringsmiddel, maar dat betekent nog niet dat religie ontsproten is aan de poging om de werkelijkheid te verklaren. Het is niet omdat elektriciteit wordt gebruikt om treinen te doen rijden, dat elektriciteit ontstaan zou zijn vanuit de poging om treinen te doen rijden.

De prehistorische mens kende bedreigingen zoals andere dieren: natuurrampen, roofdieren, ziektes… Archeologische vondsten wijzen uit dat er echter ook een andere, meer specifieke bedreiging opdook voor de prehistorische mens: het probleem van escalerend dodelijk geweld onder soortgenoten, zowel binnen als tussen gemeenschappen. Bij onze naaste verwanten, de apen, kunnen we op zeldzame ogenblikken waarnemen hoe er bij uiterst sociale dieren soms een einde komt aan intern groepsgeweld. In de documentaire Clever Monkeys geeft David Attenborough onder andere commentaar bij een uit de hand gelopen rivaliteit om macht in een groep ceylonkroonapen (makaken):

“Er is een groepslid gedood tijdens een gevecht. Hij was de leider. Het was een strijd om controle over de groep. De dieren zijn ongewoon kalm terwijl ze zich rond het lijk verzamelen. De triomferende nieuwe leider slaat het tafereel gade vanop een afstand. Zijn verwondingen worden genegeerd. Sommige groepsleden die mede verantwoordelijk zijn voor de neergang van de oude leider zijn nu teder en respectvol tegenover hem…”

Naar verluidt zijn meer makaken het slachtoffer van soortgenoten dan van roofdieren. Zoals andere onderzoekers observeerde antropoloog David Watts gelijkaardige uitbarstingen van geweld bij chimpansees. Een groep chimpansees staat quasi voortdurend onder druk door interne rivaliteiten. Vooral mannetjes vormen regelmatig veranderende allianties om op te klimmen in de sociale hiërarchie. Daarnaast vormen de dieren geregeld patrouilles die naburige groepen chimpansees of andere apen aanvallen. Een gemeenschappelijke externe vijand blijkt, althans kortstondig, het samenhorigheidsgevoel binnen een groep te versterken, zeker als die vijand gezamenlijk wordt opgepeuzeld.

Bij de grootste groep wilde chimpansees die ooit werd onderzocht, observeerde David Watts vooralsnog een unicum: enkele mannetjes vielen een ander mannelijk lid van de eigen groep aan, en enkele dagen later bezweek dat groepslid in afzondering aan zijn verwondingen. De groep bestond uit meer dan 150 chimpansees. Het is waarschijnlijk geen toeval dat de dodelijke aanval op een eigen groepslid precies in die groep gebeurde. Ook bij mensen blijken groepen vanaf 150 leden de integratie van sommige individuen te bemoeilijken. Tegelijk nemen interne spanningen nogal eens toe. René Girard veronderstelt dat het bij de prehistorische mens niet anders was. De mimetische (d.i. imitatieve) vermogens bij de mens zijn immers groter dan die van apen, en daardoor kan rivaliteit gemakkelijker escaleren. Aan de ene kant leert de mens beter van anderen door mimesis (imitatie), maar aan de andere kant kunnen mimetische processen in de context van begeerte aanleiding geven tot geweld. Mensen begeren niet alleen vanuit instinct en natuurlijke behoefte, ze kopiëren ook elkaars begeerte en ambitie. In dat opzicht kent de menselijke begeerte geen grenzen, wat vandaag ecologische rampen veroorzaakt. Wie bijvoorbeeld kleren genoeg heeft om enkele winters te overleven, doet vaak toch nog aankopen van winterkledij tijdens solden.

De menselijke identiteit is een combinatie van nature en nurture. Elk mens wordt wel geboren met de behoefte aan water, maar geen enkel mens wordt geboren met pakweg het verlangen om advocaat te worden. Bepaalde begeertes en ambities nemen we in de loop van ons leven over van onze omgeving. De begeerte die berust op imitatie, de zogenaamde mimetische begeerte, leidt tot rivaliteit en geweld als mensen het object van hun begeerte niet kunnen of willen delen. Zelfs als er genoeg van iets is voor iedereen, kan er dus geweld ontstaan. Daarnaast kan de niet-instinctieve, cultureel gevormde begeerte bij de mens soms zo sterk ontwikkeld zijn dat natuurlijke behoeftes worden onderdrukt. Een ziekte als anorexia (het verslavende verlangen aan niet eten) zou bijvoorbeeld niet mogelijk zijn als de mens louter door nature werd gedreven.

Aztec human sacrificeRené Girard wijst erop dat mimetische rivaliteit om voedsel, territorium, vrouwen en macht in prehistorische mensengroepen soms zodanig moet zijn geëscaleerd dat het voortbestaan van die groepen in het gedrang kwam. Mimetische begeerte veroorzaakt, met andere woorden, een soms allesvernietigende verdeeldheid in een groep (een situatie van “allen tegen allen”). Een ander mimetisch proces kan een complete desintegratie van een groep echter voorkomen: de door imitatie van bondgenoten verkregen eenheid tegen een gemeenschappelijke vijand (een situatie van “allen tegen een”). Girard gaat ervan uit dat de prehistorische aapmens veel vaker het gebeuren van verenigend en kalmerend (zie hoger) groepsgeweld moet hebben ervaren dan apen dat doorgaans ervaren, precies wegens een groter mimetisch vermogen. Daardoor wordt het doden van een gemeenschappelijk slachtoffer uiteindelijk als een oplossing voor allerlei spanningen en problemen ervaren, en beginnen aapmensen dat met opzet te doen. Volgens René Girard ligt daar de breuklijn tussen apen en mensen: in prehistorische mensengroepen wordt het doden van een slachtoffer geritualiseerd in offergeweld, terwijl apen geen offer(ritueel) ontwikkelen. Het zou toch wel heel toevallig zijn dat de oudste offerrituelen opzettelijk de structuur aannemen van wat apen soms spontaan ervaren. De oorsprong van het offerritueel zoeken in gelijkaardige ervaringen bij onze voorouders, de aapmensen, is dus allesbehalve vergezocht. Bij de oudste offerrituelen beginnen leden van een gemeenschap opzettelijk met elkaar te vechten, waarna het offer wordt gebracht, vanuit de overtuiging dat heel dat gebeuren voor orde en vrede zorgt (zie Tinku).

René Girard benadrukt in zijn werk keer op keer dat er een vergissing ten grondslag ligt aan het ooit wijdverspreide geloof in de werking van offers. Slachtoffers van groepsgeweld krijgen bij de prehistorische mens, via associatie, verkeerdelijk een dubbelzinnige betekenis: de levende aanwezigheid van een slachtoffer betekent geweld (wanorde), terwijl de dode aanwezigheid van dat slachtoffer vrede (orde) betekent. In werkelijkheid is het slachtoffer natuurlijk niet schuldig aan het geweld, noch aan de vrede. Mimetische processen zijn de ware oorzaak van verdeeldheid en eenheid binnen een groep. Hoogstens is het slachtoffer een van de vele deelnemers aan het spel van mimetische rivaliteit, maar is het lang niet exclusief verantwoordelijk voor die rivaliteit. Met andere woorden, het slachtoffer is een zondebok: het wordt onterecht schuldig bevonden aan een desintegratie van de groep waarvoor het niet, of slechts gedeeltelijk, verantwoordelijk is. Zodra die dubbelzinnige betekenis evenwel ontstaan is, wordt een nieuwe uitbraak van geweld geïnterpreteerd als de spokende, opnieuw “levende” aanwezigheid van een eerder geslachtofferde persoon die zogezegd verantwoordelijk is voor geweld. Met andere woorden, aapmensen beginnen geweld als de aanwezigheid van een onzichtbare persoon te ervaren, terwijl apen dat niet doen. Op die manier wordt het geloof in geesten en goden geboren. Tegelijk beginnen aapmensen de gewelddadige aanwezigheid van de zogezegde geesten en goden tegen te werken door opnieuw een slachtoffer te doden: geritualiseerd offergeweld aan de goden moet het taboe op de gewelddadige goddelijke toorn in stand houden. Kortom, geweld wordt een sacraal fenomeen. Het offer maakt van geweld een geoorloofde, gecontroleerde weldaad tegen de ongeoorloofde, mogelijke werkelijkheid van oncontroleerbaar geweld.

Vandaag geloven velen niet meer in de effectiviteit van archaïsch religieuze (offer)rituelen. Het is een illusie dat regendansen zorgen voor regen. Het is een illusie dat het offeren van zogezegd behekste personen een oplossing vormt voor epidemieën. Vertoornde geesten en goden bestaan voor velen niet meer als oorzaken van natuurrampen en ziektes. René Girard toont overtuigend aan hoe het zondebokmechanisme het verborgen fundament kan vormen voor het traditionele geloof in allerlei geesten, goden, taboes en rituelen. Zijn cultuurtheorie is dan ook in de eerste plaats te begrijpen als een fundamenteel atheïsme: hoe uiteenlopend religies zich ook hebben ontwikkeld, ze zijn allemaal gebaseerd op dezelfde leugen omtrent slachtoffers van een specifiek soort geweld in de prehistorie. Religies zijn sindsdien gekomen en gegaan, maar de verkeerde associaties aangaande geweld zijn blijven bestaan. De traditionele goden zijn, wegens hun associatie met verdelend en verenigend geweld, ambigu zoals de zondebokken waaruit ze zijn geboren. Ze zijn gevreesd en bewonderd, gehaat en geliefd, ongewild en gewenst, schurk en held, monster en redder, vergif en medicijn, taboe en toch aanwezig gesteld via (offer)rituelen.

Vanuit de stelling dat geweld het eerst gesacraliseerde verschijnsel werd, voorspelt de mimetische theorie dat aan elkaar verwante verschijnselen in verschillende religies op verschillende manieren worden gesacraliseerd, precies omdat ze in verband worden gebracht met geweld. Dat blijkt wel degelijk het geval te zijn.

Gesacraliseerde natuurverschijnselen als gevolg van de sacralisering van geweld

Animistische religies sacraliseren de natuur: er bestaan, bij dat soort religies, over heel de wereld diverse taboes en rituelen rond natuurverschijnselen. Het verband tussen de wereld van de natuur en de wereld van het geweld is niet ver te zoeken. Bosbranden, aardbevingen, wervelwinden en overstromingen hebben allemaal een potentieel vernietigende impact op de sociale structuur van een gemeenschap. Zoals hoger reeds werd aangegeven (zie de uitleg over Tinku), kunnen natuurrampen bijvoorbeeld een slechte oogst veroorzaken, waardoor een gewelddadige strijd om voedsel en water kan losbarsten.

Theodoor Rombouts (1597-1637) - PrometheusNatuurverschijnselen moeten volgens de overtuigingen van oude culturen op een geritualiseerde manier benaderd worden opdat ze positieve uitwerkingen zouden hebben. De toe-eigening van sacrale natuurelementen buiten een rituele context, is taboe omdat het nadelig zou zijn op sociaal vlak. De Griekse mythe over Prometheus die het vuur steelt van de goden en die vervolgens – bij wijze van straf – wordt verbannen en moet lijden, benadrukt bijvoorbeeld de sacralisering van zowel een natuur- als een sociaal verschijnsel: het vuur is goddelijk, en de maatschappelijke hiërarchie in de wereld is goddelijk. Wie het vuur zomaar gebruikt, creëert een oncontroleerbaar gevaar. Op een geritualiseerde manier het vuur laten smeulen door bijvoorbeeld te roken, transformeert het potentieel vernietigende sacrale vuur daarentegen in iets vruchtbaars. Sommige culturen kennen de zogenaamde “vredespijp”. Daarnaast moet in oude culturen ook het respect voor de bestaande hiërarchie voor vrede en orde zorgen. Het kastensysteem van het hindoeïsme vormt een bekend voorbeeld daarvan. Het wordt gerechtvaardigd op basis van de mythe over het offer van Purusha, een goddelijke reus (klik hier om een Engelse vertaling te vinden van Purusha Mandalade Vedische tekst van de mythe over Purusha). In dergelijke systemen is het taboe om te begeren wat aan een andere stand toebehoort. Die mimetische begeerte zou immers voor destabiliserende rivaliteit zorgen. Wie in het hindoeïsme de goddelijke orde respecteert, bouwt goed karma op (voor alle duidelijkheid: karma is het geheel van menselijke handelingen die al dan niet in overeenstemming zijn met dharma, de kosmische goddelijke orde op micro- en macrovlak). Wie dat niet doet, wordt in een later leven gestraft.

Het is niet verwonderlijk dat Karl Marx (1818-1883) religie de “opium van het volk” noemde. Volgens hem was religie het middel bij uitstek waarmee de onderdrukte mens zichzelf troostte in de hoop op een beter leven na dit leven, waardoor die ook zijn huidige positie in de samenleving aanvaardde. Overtredingen van het respect voor de hiërarchie zijn in traditioneel religieuze culturen dan ook alleen toegelaten op gezette tijden en plaatsen, telkens in de context van rituelen (zoals carnavalsfeesten).

Gesacraliseerde ziektes als gevolg van de sacralisering van geweld

Hamatsa ShamanOok ziektes worden vanouds in verschillende religies gezien als verschijnselen die afkomstig zijn van geesten of goden. Alweer is het verband tussen de wereld van ziektes en de wereld van het geweld niet ver te zoeken: beide verschijnselen hebben soms de dood tot gevolg, en beide verschijnselen kunnen zich “als een lopend vuurtje” in een gemeenschap verspreiden. Het imitatieve geweld van wraak en wederwraak kan even besmettelijk zijn als een epidemie. Epidemieën zijn natuurlijk taboe omdat ze een uiterst negatieve impact hebben op gemeenschappen. Koortsdromen in de context van sjamanistische ceremonieën of initiatierituelen worden dan weer wel als positieve krachten beschouwd.

Bruce Parry and KombaiDocumentairemaker Bruce Parry bezocht de Kombai, een volk in Papoea-Nieuw-Guinea, en hoorde hoe oeroude overtuigingen over ziektes nog altijd springlevend konden zijn. Als iemand ziek wordt, zoeken de Kombai de oorzaak van de ziekte bij een kwade geest, de zogenaamde Khakua-Kumu. Die behekste figuur is een klassieke zondebok, verantwoordelijk geacht voor een dodelijk verschijnsel waarvan de werkelijke oorzaak elders ligt. Een lid van een Kombai-stam vertelde aan Bruce Parry het volgende over zijn ervaringen met een Khakua-Kumu:

“Vorig jaar lag mijn jongste broer op sterven. Ik vroeg hem ‘Wie had je te pakken?’, en hij gaf mij een naam. Ik huilde uit liefde voor mijn broer toen hij stierf. Ik nam mijn boog en vertelde een van de ouderen over de Khakua-Kumu. Hij zei dat ik die man mocht vermoorden. Ik vermoordde hem en droeg hem op mijn schouder. Op weg naar huis besloot ik hem niet op te eten. Ik heb vroeger reeds twee mensen opgegeten, en daarom dacht ik het deze keer hierbij te laten. Ik zou opnieuw doden. Als een Khakua-Kumu een van mijn broeders doodt, dan zal ik die man doden. Als hij van een andere stam komt, dan zal ik hem doden en zelf opeten. Als hij van bij ons komt, dan zal ik hem aan anderen van mijn stam geven om op te eten.”

In het verhaal van die man valt eerst en vooral op hoe empathie soms in de weg staat van een algemenere naastenliefde: hoe meer het stamlid zich verbonden voelt met sommige mensen van zijn eigen clan, hoe minder liefde hij blijkbaar kan ontwikkelen voor de zogenaamde vijanden van die clan. Voorts is het opmerkelijk dat een Khakua-Kumu van de eigen stam op een andere manier geofferd wordt dan de Khakua-Kumu die afkomstig is van een andere stam: de eerste wordt verdeeld onder de stamgenoten en opgegeten, de laatste wordt alleen door de offeraar eventueel opgegeten. In het eerste geval bestaat natuurlijk de kans dat er spanningen in de stam ontstaan omdat de geofferde misschien vrienden en bondgenoten heeft. Daarom wordt iedereen uitgenodigd voor de kannibalistische maaltijd. Op die manier wordt iedereen medeplichtig gemaakt aan het offer, en geeft iedereen ook impliciet zijn fiat ervoor. Dat moet de samenhorigheid versterken. In oude culturen is de bedoeling van een offer, niet te vergeten, het herstel of de bestendiging van orde en vrede. Een Khakua-Kumu van een andere stam heeft geen bondgenoten in de eigen stam, en dus is het ook niet nodig om hem gezamenlijk te verorberen als teken van eendrachtigheid.

Gesacraliseerde adolescentie als gevolg van de sacralisering van geweld

Behalve natuurverschijnselen en ziektes, wordt verder onder andere de adolescent als een sacraal verschijnsel beschouwd in typisch archaïsch religieuze culturen. Dat betekent, opnieuw, dat de adolescent taboe is, tenzij die via zogenaamde inwijdingsrituelen (initiatierituelen) een plaats krijgt in de gemeenschap. Ook in het geval van de adolescent ligt het verband met de wereld van het geweld voor de hand: vooral jongere opgroeiende mannen hebben de neiging om het gezag en de macht van ouderen in vraag te stellen, waardoor ze voor onhoudbare spanningen kunnen zorgen in traditioneel hiërarchisch gestructureerde gemeenschappen. Bij apen en mensapen zie je iets gelijkaardigs: sterker wordende jonge mannetjes binden geregeld de strijd aan met de heersende alfa-mannetjes. Die jonge mannetjes begeren immers dezelfde status en machtspositie als de oudere. Onze voorouders hebben blijkbaar taboes, rituelen en mythen ontwikkeld om dat soort rivaliteit zoveel mogelijk af te wenden. Adolescente jongens worden vaak afgezonderd van de gemeenschap (ze zijn tijdelijk taboe), en moeten dan een periode van beproevingen doorstaan (het eigenlijke initiatieritueel met het “offer” van hun oude, kinderlijke identiteit), waarna ze opnieuw verwelkomd worden om op een vruchtbare manier de aloude sociale orde te verzekeren (hun “wedergeboorte” als volwaardige leden van de gemeenschap). Van potentieel gevaarlijke “monsters” en “lelijke jonge eendjes” worden ze, via hun opofferingen en ontberingen tijdens het inwijdingsritueel, veranderd in “redders” en “behoeders” van de gemeenschap.

Sambia Initiation RitualEen berucht geworden voorbeeld van een adolescentieritueel is het inwijdingsritueel bij de Sambia. Antropoloog Gilbert Herdt werd op slag beroemd toen hij zijn onderzoek ervan publiceerde. Seksuologe Lee Wallace vat de bevindingen van Herdt samen in een artikel voor het boek Gay Life and Culture: A World History [Wallace, L. (2006). Discovering Homosexuality: Cross-Cultural Comparison and the History of Sexuality. In Robert Aldrich (Eds.), Gay Life and Culture: A World History, (pp. 248-269). London: Thames & Hudson Ltd. – vertaling: André Abeling, Gert Hekma, Huub Stegeman en Joost Zwart, 2006, p. 250]:

“Herdt heeft school gemaakt met zijn onderzoek naar seksuele rituelen bij de Sambia, een van de hooglandstammen van Nieuw-Guinea, doordat hij op voorbeeldige wijze inzicht geeft in een masculiene ideologie waarin homoseksueel gedrag belangrijk is omdat seksuele inwijding van jongens door oudere jongens er een noodzakelijk onderdeel van de ontwikkeling tot man is. Herdt vertelt ons dat jonge jongens bij de Sambia fellatie leren bedrijven bij oudere vrijgezellen om zo het zaad te verkrijgen en in te slikken dat ze nodig hebben om tot fysiek sterke, sociaal volwassen en reproductief competente mannen uit te groeien. De jongens wonen in het mannenhuis van de stam en beginnen met tien jaar aan het geheime initiatieproces en gaan op hun vijftiende over op de rol van zaaddonor voor jongere jongens. Weer later krijgen deze jonge vrijgezellen seksuele relaties met vrouwen als onderdeel van hun sociale leven. Bij de Sambia zijn homoseksuele relaties dus geen afwijking van de normale seksuele en sociale ontwikkeling, maar een noodzakelijk onderdeel van de rite de passage naar volwassenheid, die uiteindelijk als exclusief heteroseksueel wordt beschouwd.”

initiation ritual Xhosa manhood circumcisionUit de laatste zin van het zopas geciteerde fragment blijkt dat ook homoseksualiteit wordt gesacraliseerd in de cultuur van de Sambia. Daarin vormt ze lang geen uitzondering tegenover andere culturen. Het verband met geweld als verklaring hiervoor lijkt iets minder evident, tenzij we de associaties van naderbij bekijken die culturen zélf maken. Bij de Sambia is homoseksualiteit taboe, tenzij ze plaatsvindt in de context van een adolescentieritueel. Voor de mannelijke adolescent geldt hetzelfde: hij is taboe, tenzij hij via een ritueel met homoseksuele praktijken uiteindelijk een “plaats vindt” in de gemeenschap van de Sambia. Homoseksualiteit wordt in dit geval, met andere woorden, verbonden met een mogelijke bron van geweld: de adolescent (zie hoger)! Gelijkaardige gebruiken komen ook voor op andere plaatsen in de wereld, bijvoorbeeld bij de Ndembu en andere Bantoe-volken in Centraal-Afrika. Ook de Xhosa in Zuid-Afrika kennen een keihard initiatieritueel voor jonge mannen, waarbij besnijdenis wordt gevolgd door een langdurige afzondering in een mannenverblijf. Het is een gevaarlijk ritueel waarbij regelmatig jongens het leven laten. In 2017 verscheen daarover de controversiële film Inxeba.

Gesacraliseerde “spiegelfenomenen” als gevolg van de sacralisering van geweld

All is Vanity (Charles Allan Gilbert - 1892)Op een algemener niveau kunnen we stellen dat mimetische fenomenen – zoals homoseksualiteit (de verdubbeling van hetzelfde geslacht), spiegels en tweelingen (telkens een soort verdubbeling van dezelfde identiteit) – worden gesacraliseerd voor zover ze gelinkt worden aan geweld of aan een potentiële destabilisering van een gemeenschap. Het is bekend dat honden, katten en andere dieren hun spiegelbeeld dikwijls zien als de verschijning van een angstwekkend rivaal. In plaats van zichzelf te herkennen, vallen ze dat “mimetische rivaal” soms aan, wat voor hilarische taferelen zorgt. Het is allesbehalve vergezocht dat de sacralisering van “spiegelfenomenen” precies daarin haar oorsprong zou vinden. Dubbelgangers worden ervaren als mogelijke rivalen van elkaar, als broeihaarden van spanningen en geweld. Het is dus geen toeval dat tweelingen in veel archaïsche culturen taboe zijn, tot vandaag. In sommige culturen worden ze bij de geboorte onmiddellijk gedood. In andere worden ze geofferd tijdens crisissituaties; ze worden, anders gezegd, geduld in de mate dat ze op een rituele manier kunnen worden uitgebuit (klik hier om meer informatie te vinden over tweelingen en andere “spiegelfenomenen” aan de hand van een bespreking van de film Black Swan).

Sacralisering van koningschap en dieren als gevolg van de sacralisering van geweld

Belangrijker dan tweelingen, en misschien ook dan adolescenten, zijn koningen in archaïsch religieuze samenlevingen. Ook de koning en zijn positie worden traditioneel gesacraliseerd. Hij is de behoeder en hoeksteen van een vruchtbare orde binnen de gemeenschap. De wereld van de archaïsch religieuze koning is, als een wereld waarin gangbare taboes geregeld worden overtreden, taboe en zijn positie verdient respect. Zijn wereld mag alleen op een geritualiseerde manier worden benaderd. Hij belichaamt als het ware de wereld van het geweld zelf. Als de gemeenschap dan toch in een crisis terechtkomt, moet die “wereld van het geweld” in haar midden opnieuw taboe worden. Dat kan dan vaak alleen door de zogenaamde “belichamer van het geweld” op een ultiem geritualiseerde manier aanwezig te stellen: als offer belichaamt de koning niet langer het ongeoorloofde geweld dat desintegreert, maar wordt hij het geoorloofde geweld dat zogezegd redding brengt.

Voor feitenmateriaal betreffende het voorgaande zij onder andere verwezen naar het werk van Simon Simonse. Die Nederlandse antropoloog publiceerde een monumentale studie over de zogenaamde “zondebokkoningen” in zuidoostelijk Soedan (Simon Simonse, Kings of Disaster. Dualism, Centralism and the Scapegoat King in Southeastern Sudan. Kampala: Fountain Publishers, 2017 – eerst gepubliceerd in 1992, als vijfde volume in de serie Studies in Human Society, door E.J. Brill, Leiden). Daaruit blijkt alvast de inderdaad dubbelzinnige positie die koningen in archaïsche samenlevingen bekleden, en hoe zij in aanmerking komen om in tijden van crisis te worden geofferd.

Simon Simonse Kings of Disaster front cover

Simon Simonse Kings of Disaster 2

Niet toevallig beschouwt René Girard de eerste vormen van koningschap als “uitgestelde offers”, die in crisissituaties toch nog konden worden geofferd. Dierenoffers, waarmee de domesticatie van een aantal dieren gepaard ging, beschouwt hij dan weer als vervangingen van mensenoffers. Bij mensenoffers bestaat immers nog altijd het gevaar dat het offer niet leidt tot vrede, maar dat bondgenoten van de geofferde persoon in opstand komen (zie hoger de opmerkingen bij de zogenaamde Khakua-Kumu). Het “vermenselijken van dieren”Sacred Cow India die dan als offers kunnen dienen (en dus worden gesacraliseerd), blijkt een goed alternatief voor mensenoffers (zie als voorbeeld de berenceremonie bij de Japanse Ainu). Voorts mogen in sommige culturen bepaalde dieren niet worden geofferd of gegeten, en lijken ze wel “wandelende rituelen” (zie bijvoorbeeld het fenomeen van “heilige koeien” in India).

Gesacraliseerde seksualiteit als gevolg van de sacralisering van geweld

Een laatste belangwekkend fenomeen dat in oude culturen over de hele wereld wordt gesacraliseerd, is de seksualiteit, in het bijzonder de vrouwelijke. Het verband tussen de wereld van de seksualiteit en de wereld van het geweld is gemakkelijk gelegd: in de dierenwereld vechten mannetjes om wijfjes tijdens het paringsseizoen, en ook mensen kennen dat soort gewelddadige rivaliteiten. Als sacraal fenomeen in oude culturen is seksualiteit taboe, tenzij ze wordt beoefend in de context van rituelen.

George Catlin, Dance to the Berdash, 1835-1837, oil on canvas, Smithsonian American Art Museum, Gift of Mrs. Joseph Harrison, Jr., 1985.66.442In sommige van die culturen bestaat zoiets als een zogenaamde “derde sekse”: mannen of vrouwen die zich kleden als de andere sekse, en gedragingen stellen die in hun respectieve culturen als behorend tot die andere sekse worden beschouwd. De oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika kennen de zogenaamde berdache, ook wel “persoon met twee zielen” genoemd. Rituele dansen voor de berdache herinneren aan zijn dubbelzinnig karakter, enerzijds als belichaming van een potentieel gewelddadig fenomeen (seksualiteit), en anderzijds als belichaming van een vruchtbare ritualisering van datzelfde fenomeen. Lee Wallace verwijst in dat verband naar een observatie van George Catlin (in het reeds aangehaalde artikel, zie hoger). In 1835 was die getuige van de ceremoniële dans voor de berdache bij de Sauk en Fox. Stamgenoten verzamelden zich rond de berdache en plaagden hem, terwijl ze ook zijn aandacht verlangden. Aandacht krijgen van een berdache gold als een eer. Op andere plaatsen in de wereld, zoals in Azië en Oceanië, komen gelijkaardige figuren als de berdache voor – de Tahitiaanse mahu, bijvoorbeeld. Lee Wallace schrijft daarover het volgende (ibid., p. 265):

“… oude verslagen van Europese reizigers die over de Grote Oceaan voeren, verhalen over … figuren die de geslachtsgrens oversteken op Samoa, Tonga en de Marquesa Eilanden. Net als de Tahitiaanse mahu gelden deze figuren (respectievelijk fa’afafine, fakaleiti en mahui) als leden van een derde geslacht, en hun toename in het postkoloniale Oceanië wordt vaak verbonden met veranderingen in de traditionele seksuele relaties tussen de geslachten, vooral als gevolg van de toegenomen controle op de vrouwelijke seksualiteit door de kerstening. Deze vrouwelijke en (in uiteenlopende mate) als travestiet te bestempelen mannen verlenen seksuele diensten aan mannen die zichzelf als masculien beschouwen, meestal in de vorm van fellatie… Omdat er geen seksueel etiket wordt geplakt op de mannen die zich zo laten bevredigen en die zelf niet de geslachtsgrens overschrijden, kan de seksuele rol die de persoon van het derde geslacht speelt als stabiliserend worden gezien in de potentieel beladen relaties tussen mannen en vrouwen in een cultuur waarin de maagdelijkheid van de vrouw erg belangrijk is en de seksuele toegang van mannen tot vrouwen strikt geregeld is.

De laatste zin van het voorgaande citaat plaatst de sociale aanvaarding van “personen van het derde geslacht” in traditionele culturen duidelijk in de context van een ritualisering van de seksualiteit die mogelijk geweld moet verhinderen. Personen van de derde sekse worden niet voor niets tot de behoeders van hun traditionele cultuur gerekend.

Andere archaïsche ritualiseringen van seksualiteit zijn pijnlijker. De reeds vermelde documentairemaker Bruce Parry trok bijvoorbeeld naar de Dassanech in Ethiopië en moest vaststellen dat (vrouwelijke) seksualiteit taboe was bij hen, tenzij jonge vrouwen het ritueel van de besnijdenis ondergingen en op die manier toegang kregen tot het huwelijksritueel. Alleen in die geritualiseerde settingen was een overtreding van het taboe op seksualiteit toegelaten. Hierna volgt een fragment uit het verslag van Parry, waarbij een soort priesteres beschrijft waarom de Dassanech de praktijk van vrouwelijke genitale verminking blijven beoefenen:

Bruce Parry: “Een van de vrouwen die de meisjes besnijdt is aangekomen in het dorp. Ik zal er niet meer bij zijn op het moment dat de ceremonie plaatsvindt. Vandaar dat Bunta uitbeeldt wat ze enkele weken later zal doen.”

Bunta: “Hou haar stevig vast… Doe alsof je huilt…”

Bruce Parry: “Enkele van de meisjes die reeds besneden zijn komen erbij.”

Bunta: “Dit is een helft… Dit is de andere helft… Dit is de clitoris, breng me een beetje water…”

Bruce Parry: “Ze doen maar alsof, maar het echte gebeuren verandert voor altijd het leven van vrouwen.”

Bunta: “Besnijdenis is onze cultuur… Als we onze cultuur stoppen, zullen we allemaal sterven.”

Bruce Parry: “Er wordt mij gezegd dat ze niet kan trouwen als ze niet besneden wordt, en dat ze dan uit de stam gestoten zal worden.”

Bunta: “Als een vrouw met een clitoris bevalt, zullen zij, haar kind, en iedereen sterven. Haar clitoris zal door haar hoofd heen groeien. De clitoris zal uit haar neus komen, en daarna weerkeren in haar hoofd. Het zal haar doden, ze zal sterven. Haar vader zal sterven, haar moeder zal sterven. Daarom kunnen we niet stoppen met vrouwenbesnijdenis.”

Dat ook in dit geval een zondebokmechanisme aan het werk is, is evident: onbesneden jonge vrouwen worden beschuldigd van groteske absurditeiten waaraan ze geenszins schuldig kunnen zijn. Een verslag van de Europese campagne om een einde te maken aan FGM, female genital mutilation (www.endfgm.eu) verraadt bovendien een seksistische redenering aangaande mogelijke rivaliteit tussen mannen die dezelfde vrouw begeren. Het verslag wijst uit dat genitale verminking van vrouwen in verschillende culturen vandaag nog wordt verdedigd omdat het seksueel genot van vrouwen daardoor zou verminderen. Dat zou op zijn beurt de kans op overspel door vrouwen verkleinen, waardoor ten slotte een bron van mogelijke spanningen tussen mannen in de gemeenschap wordt ingedijkt.

In tegenstelling tot het adolescentieritueel, waarbij het mogelijke subject van mimetische begeerte en rivaliteit wordt gesacraliseerd, wordt in het geval van de ceremonie van de vrouwenbesnijdenis het mogelijke object van mimetische begeerte en rivaliteit gesacraliseerd. Dat maakt van de vrouw een ultieme zondebok: niet de mannen worden opgeroepen om hun begeertes en onderlinge rivaliteiten in toom te houden, maar vrouwen worden verantwoordelijk gesteld voor het eventuele geweld dat eigenlijk van mannen uitgaat, en waarvan ze zelf het slachtoffer kunnen worden. Het is genoegzaam bekend dat in sommige culturen ook de hoofddoek op die manier functioneert: de vrouw als object van begeerte is taboe, en zij mag mogelijke lust van en rivaliteit tussen mannen zogezegd niet “uitlokken”.

Sacralisering van voedsel en territorium als gevolg van de sacralisering van geweld

Kosher CowVaak kennen culturen ook een sacralisering van voedsel of territorium. Spijswetten maken sommig voedsel tot taboe, terwijl “etiquetteregels” het nuttigen van voedsel “ritualiseren”. Daarnaast kennen culturen ook hun “sacrale plaatsen” (van grafmonumenten tot plaatsen waar geesten of goden zouden huizen). Het verband met de wereld van het geweld is alweer evident: voedsel en territoria kunnen, zoals vrouwen (zie hoger), objecten zijn van uit de hand gelopen gewelddadige rivaliteit.

Gilles de Binche CarnivalDe gewelddadige oorsprong van de sacralisering van allerlei verschijnselen werd in de loop van de geschiedenis dikwijls vergeten. Hedendaagse resten van oeroude taboes en rituelen tonen niet altijd direct meer een band met geweld. Toch blijven bekende hedendaagse rituelen vaak impliciet verwijzingen naar geweld bewaren. Carnavalsrituelen eindigen traditioneel met een “popverbranding”, wat eigenlijk een offermoment is. Welnu, hoe verder je teruggaat in de tijd, hoe gewelddadiger dergelijke rituelen worden, tot je terechtkomt bij de verre Tinku Carnivalvoorouders van die rituelen: mensenoffers. Zoals bij hedendaagse carnavalsfeesten wordt het offermoment van oudere festivals voorafgegaan door een geritualiseerde sociale crisis. Festivals als de Tinku (zie hoger voor een bespreking) zijn “levende fossielen” die iets van de culturele evolutie tonen waaruit een feest als carnaval uiteindelijk voortkomt.

De hardnekkige fundamenten van immer vernieuwde “religieuze structuren”

In grote delen van de wereld mogen de hierboven beschreven religieuze gebruiken dan wel verdwenen zijn, de menselijke eigenschappen die eraan de basis van liggen zijn springlevend en creëren soms nieuwe “religieuze” en “sacrale” fenomenen, zelfs los van een verwijzing naar geesten of god(en). De zelfkritische blik van spirituele figuren op de misleidende fundamenten van hun eigen religieuze cultuur, blijft dan ook relevant voor wie niet tot die cultuur behoort, precies omdat die zelfkritiek betrekking heeft op de universeel menselijke eigenschappen die telkens nieuwe “religieuze structuren” genereren (ook in zogenaamde tijden “zonder god”!).

Elke religieuze traditie kent een zelfkritische, spirituele onderstroom, maar volgens denkers als Dietrich Bonhoeffer (1906-1945), René Girard (1923-2015) en Slavoj Zizek (°1949) komt de meest radicale kritiek op de fundamenten van “klassiek religieus denken” uit de joods-christelijke traditie. Bonhoeffer en Girard zijn ervan overtuigd dat de joods-christelijke traditie daardoor openbaart wie God werkelijk is, terwijl Zizek het christelijk verhaal beschouwt als het meest grondige atheïsme. Beide posities kunnen in bepaalde opzichten “mystiek” worden genoemd.


II. Koning Oedipus versus Christus Jezus, koning “van een andere wereld”

Terroristen hebben niet per definitie een verwijzing naar een goddelijke autoriteit nodig om een onderscheid te maken tussen zogezegd “gerechtvaardigd” en “ongerechtvaardigd” geweld. Soms verwijzen ze wel naar een goddelijke autoriteit, andere keren niet. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de seksistische terreur die vrouwen vaak ondervinden.

The Accused (film poster)Godsdienstige patriarchale samenlevingen beschouwen geëmancipeerde, vrijpostige vrouwen vaak als overtreders van goddelijke taboes. Die vrouwen lijken een bedreiging voor de stabiliteit in de samenleving. Ze zouden het straffende geweld dat hen te beurt valt dan ook zelf uitlokken. Als ze het slachtoffer worden van eerwraak, of van een verkrachting, dan is dat volgens de klassieke redeneringen in typisch godsdienstige mannenmaatschappijen gerechtvaardigd. Mannen beschouwen zichzelf in dat geval als louter instrumenten van “goddelijke toorn”. Het fenomeen van blaming the victim komt echter ook in niet-godsdienstige contexten voor. Een bekend voorbeeld – waarvan er jammer genoeg veel andere te geven zijn – is de zaak van de Amerikaanse Cheryl Ann Araujo (1961-1986). Zij werd in 1983 het slachtoffer van een groepsverkrachting. De advocaten van de verdediging suggereerden tijdens het proces dat ze de brutale aanval van haar verkrachters ergens had “verdiend” of “opgewekt”. De speelfilm The Accused, met Jodie Foster in de hoofdrol, is losjes gebaseerd op haar verhaal.

Jerry Falwell 9-11Sommige zogenaamd christelijke middens ontsnappen eveneens niet aan de verleiding om de verantwoordelijkheid voor geweld bij de slachtoffers van dat geweld te leggen. Berucht zijn de uitspraken van de bekende Amerikaanse evangelicals Jerry Falwell (1933-2007) en Pat Robertson (°1930) twee dagen na 9/11 (klik hier voor meer). Volgens hen ontwrichten feministische groeperingen, burgerrechtenbewegingen, vakbonden en LGBT-activisten de Amerikaanse samenleving. Al die organisaties stellen klassieke hiërarchische structuren en rolpatronen in vraag. Ze overtreden, met andere woorden, taboes die door Falwell en Robertson noodzakelijk worden geacht om orde te creëren. De aanslagen van 9/11 beschouwen die twee mannen, verrassend misschien, dan ook als middelen waarlangs “de wraak van God” zich manifesteert.

Het is diep tragisch en ironisch dat zelfverklaarde christelijke gemeenschappen zich in de loop van de geschiedenis hebben overgegeven aan redeneringen die gruwelijk geweld en offers rechtvaardigen (van kruistochten tot heksenverbrandingen). Dat ligt echter niet aan het christelijk verhaal zelf, wel integendeel. Dat ligt aan neigingen die ieder mens kent.

De joods-christelijke traditie vernietigt eigenlijk de klassieke rechtvaardigingen voor het onderhouden van allerlei taboes en rituelen. Ze vernietigt de mythologie – in deze context te definiëren als de verzameling van verhalen die mensen zichzelf vertellen om een onderscheid te maken tussen “geoorloofd” en “ongeoorloofd” geweld (een onderscheid dat ten grondslag ligt aan eigensoortige culturele taboes en rituelen binnen een samenleving). Als zodanig geeft de joods-christelijke traditie kritiek op élke cultuur, of ze zichzelf nu seculier noemt of godsdienstig, niet-christelijk of christelijk. Ze geeft ook kritiek op élk individu, of dat individu zich nu atheïstisch noemt of niet.

Dat het probleem van menselijke gemeenschappen bij geloof of een gebrek eraan zou liggen, is telkens een uiterst oppervlakkige overweging, die opnieuw vervalt in “klassiek religieus denken” – met een rechtvaardiging van “offergeweld” om “oncontroleerbaar geweld” te vermijden. In beide scenario’s zoeken respectieve voorstanders naar een mogelijke “bron van geweld” die moet worden “geofferd” om de vrede en orde in een samenleving te bewaren. De enen zijn overtuigd dat godsgeloof moet verdwijnen, de anderen dat atheïsme best wordt geëlimineerd. De enen plegen bijvoorbeeld geweld tegen moslims en andere gelovigen in hun maatschappij, de anderen tegen zogenaamd “decadente, geseculariseerde kosmopolieten”.

De werkelijke uitdaging voor de mens ligt elders. Ze laat zich al heel vroeg voelen, bijvoorbeeld op een speelplaats met kinderen en jongvolwassenen. Onder andere daar speelde zich het verhaal van Linde af. Zij was een meisje dat op een bepaald moment het slachtoffer werd van venijnige pesterijen door haar voormalige vriendinnen. Alles begon na een zomervakantie. Blijkbaar kreeg Linde plotseling veel positieve aandacht van jongens. Ze liet het zich weliswaar welgevallen, maar ze ging niet onmiddellijk engagementen aan met die jongens – geen langdurige, noch kortstondige. Haar vriendinnen vonden echter dat ze “veranderd” was, dat ze een “aandachtshoer” was, en “dat ze de groepssfeer verziekte” door haar “sletterige geflirt” met jongens. Volgens haar vriendinnen was Linde dus zélf verantwoordelijk voor haar “ballingschap uit de groep”. Ze beëindigden hun vriendschap met Linde.

De voormalige vriendinnen van Linde hadden hun “mythe” klaar op basis waarvan ze hun psychosociale en verbale geweld tegenover haar rechtvaardigden. Een van de meisjes, Lotte, kwam bij een schooluitstap evenwel naast Linde terecht op de bus, en moest vaststellen dat Linde eigenlijk helemaal geen “aandachtshoer” was (althans niet meer dan de andere meisjes), en dat ze nog altijd “same old Linde” bleek. Lotte moest uiteindelijk een pijnlijke waarheid toegeven: ze had de uitsluiting van Linde aanvaard uit angst om haar sociale status te verliezen, én omdat ze heimelijk jaloers was op Linde. De erkenning van die waarheid omtrent haarzelf, maakte Lotte vrij om opnieuw liefde voor Linde te ontwikkelen. Door zichzelf eerlijk in de spiegel te bekijken, herwon Lotte dus niet alleen haar zelfrespect (in plaats van zich masochistisch en auto-agressief op te offeren aan een sociaal aanvaardbaar imago), maar ook haar respect voor Linde (in plaats van deel te nemen aan sadistische vormen van hetero-agressie). Datgene waarvan Linde beschuldigd werd, bleek een leugen. Linde was dus een zondebok. Mimetische processen (van groepsconformisme, gevoed door angst, tot jaloezie en ressentiment) vormden de werkelijke, ware grondslag voor de “sociale kruisiging” van Linde.

De waarheid die Lotte over zichzelf ontdekt, is het soort waarheid waarop Jezus doelt als hij zegt (Joh 8,32b):

“De waarheid zal u vrij maken.”

In het Johannesevangelie verwijt Jezus zijn tegenstanders, enkele van de leiders van zijn Joodse volksgenoten, dat ze “niet doen wat Abraham deed” (Joh 8,39-40). Abraham ontwikkelde een andere visie op God. Aanvankelijk geloofde Abraham dat God mensenoffers verlangde, en was hij zelfs bereid om zijn zoon Isaak te offeren, maar uiteindelijk “ontdekt” hij een God die het mensenoffer weigert (Gen 22).

The_Sacrifice_of_Isaac_by_CaravaggioRecent wetenschappelijk onderzoek bevestigt in dit verband enkele essentiële culturele evoluties die vanuit René Girards mimetische theorie worden voorspeld, onafhankelijk van dat theoretisch referentiekader (klik hier voor een pdf-artikel over het onderzoek uit The Atlantic). Onderzoekers hebben twee grote gegevensbanken over oude culturen verzameld, waarmee nu systematische analyses worden gemaakt. De zogenaamde Pulotu databank slaat informatie op over meer dan 100 traditionele Austronesische culturen. Seshat, een andere databank, bevat informatie over meer dan 400 samenlevingen van over heel de wereld van de laatste tienduizend jaar. De groep die Pulotu bestudeert, bevestigt dat mensenoffers essentieel waren voor samenlevingen die complexer en hiërarchischer werden. De onderzoekers van Seshat beweren dan weer dat niet rede maar wel een andersoortige religie mensen afkeerde van religieus gemotiveerde mensenoffers. In samenlevingen die nóg groter werden en uitgroeiden tot imperia hadden mensenoffers vaak een averechts effect. Volgens de onderzoekers zijn de andersoortige religies die dan opgang maken niet gecentreerd rond de vergoddelijking van een sterfelijke god-koning, maar rond een bovennatuurlijke “grote god”. Die religies waren de voorlopers van de hedendaagse grote, monotheïstische godsdiensten, en de verspreiders ervan protesteerden hevig tegen mensenoffers. De onderzoekers stellen dat die verspreiders ervan overtuigd waren dat God in werkelijkheid walgde van mensenoffers. De joods-christelijke traditie is natuurlijk een van die grote godsdiensten, en in het Genesisverhaal over het verhinderde offer van Isaak komt inderdaad een evolutie in het idee over God aan de oppervlakte: Abraham offert zijn zoon niet meer.

Jezus stelt vast dat zijn tegenstanders, in tegenstelling tot Abraham, het offer van een mens toch willen volbrengen, meer bepaald het offer van Jezus zelf! En ze menen zelfs dat God dat wil! Jezus daarentegen gelooft niet in een God die zijn kruisdood verlangt, en hij maakt dat ook duidelijk aan zijn tegenstanders, zelfverklaarde “afstammelingen van Abraham” (Joh 8,37-42a):

“Natuurlijk bent u afstammelingen van Abraham! Maar toch bent u eropuit om Mij te doden, want mijn woord vindt geen weerklank bij u. Ik verkondig niets anders dan wat Ik bij de Vader heb gezien, en u doet niets anders dan wat u van uw vader hebt gehoord.’ ‘Onze vader is Abraham!’ antwoordden ze. Daarop zei Jezus: ‘Als u werkelijk kinderen van Abraham bent, zou u doen wat Abraham deed. In plaats daarvan bent u eropuit om Mij te doden, iemand nog wel die u de waarheid heeft verkondigd die Hij van God heeft vernomen. Zoiets zou Abraham nooit gedaan hebben. Nee, u hebt een andere vader, en u doet zoals hij.’ – ‘Wij zijn geen onechte kinderen’, antwoordden ze. ‘We hebben maar één Vader, en dat is God!’ ‘Als God uw vader was,’ zei Jezus, ‘dan zou u Mij liefhebben’…”

De schrijver van het Johannesevangelie zal het verhaal, de “mythe” waarmee de tegenstanders van Jezus het offer van Jezus trachten te rechtvaardigen, als een leugen ontmaskeren. Jezus wordt beschuldigd van zaken waaraan hij niet schuldig is. Volgens de evangelist is de menselijke geschiedenis van meet af aan getekend door dat soort bedrieglijke rechtvaardigingen voor offers. De auteur van het Johannesevangelie en de andere nieuwtestamentische schrijvers openbaren daardoor het zondebokmechanisme als het leugenachtige, universele fundament waarop niet alleen klassieke rituelen, taboes en mythes zijn gebaseerd, maar waaruit ook het klassieke geloof voortkomt in goden en geesten die offers zouden vragen om hun “gewelddadige toorn” af te wenden. Kortom, de joods-christelijke traditie ontmaskert de klassieke goden als leugenachtige illusies. In dat opzicht is het kloppende hart van het christelijk verhaal radicaal atheïstisch. Tegelijk laat het ook een God zien die zich als “kwetsbare liefde” te kennen zou geven, als een “barmhartigheid die geen offer wil” (Mt 9,13 in verwijzing naar Hos 6,6).

Een vergelijking tussen de klassieke mythe over Oedipus en het evangelie over Jezus laat duidelijk het verschil zien tussen, aan de ene kant, een verhaal dat de leugen van het zondebokmechanisme in stand houdt en aan de andere kant een verhaal dat de waarheid over klassieke offers openbaart.

De mythe over Oedipus en het evangelie over Jezus

Er alles aan doen om je lot te ontlopen en het net daardoor voltrekken: o, ironie. In sommige gevallen leidt die ironie tot komische situaties, in andere tot tragische verwikkelingen, of “tragikomische”. Ook Oedipus manifesteert het tegenovergestelde van waarop hij doelt: hoe meer hij tegenspartelt en zichzelf probeert te redden, hoe meer hij verstrikt geraakt in het weefsel dat de goden voor hem hebben gesponnen. Geen Ariadne komt hem bevrijden. Oedipus is overmoedig. “Wie zijn leven wil redden, zal het verliezen” (zie onder andere Lc 9,24a), stelt ene Jezus van Nazareth, en daarmee geeft hij het wezen weer van elke menselijke tragedie.

Oedipus heeft de koning (zijn vader) vermoord en diens vrouw (zijn moeder) tot de zijne gemaakt, aanvankelijk zonder het zelf te beseffen. Vanouds hebben samenlevingen de strijd tussen mannen om vrouwen gevreesd, en zeker als het om de vrouw van een gezagsdrager gaat. Als een hiërarchische orde niet wordt gerespecteerd, dreigt immers de chaos van een besmettelijk en oncontroleerbaar geweld.

Dat vrouwen vaak voor problemen zorgen, is een idee dat wijdverspreid is in het culturele geheugen. Het seksisme van patriarchale samenlevingen kent een lange geschiedenis. Alom bekende verhalen stellen vrouwen voor als bronnen van ellende doordat ze levensnoodzakelijke taboes zouden breken: de Bijbelse Eva eet van een verboden vrucht, de Griekse Pandora opent een doos die gesloten moest blijven, Helena ontketent een oorlog tussen Troje en Griekenland. De patriarchale mentaliteit wordt beheerst door het idee dat mannen zich moeten hoeden voor verleidelijke vrouwen, al helemaal als die een ander toebehoren. Daardoor zou de maatschappelijke orde bewaard blijven. Niet toevallig luidt een van de Bijbelse tien geboden (Ex 20,17): “Gij zult de vrouw van uw naaste niet begeren.”

Oedipe et Antigone (Charles François Jalabert – 1842)Ook bij Sophocles is het respect voor de maatschappelijke taboes een goddelijke eis. Overtredingen ervan wekken dan ook goddelijke toorn. In het Thebe van Oedipus veruitwendigt die toorn zich als de pest. De Thebanen zijn er evenwel van overtuigd dat ze die goddelijke, gewelddadige rampspoed kunnen bezweren door het juiste offer te brengen. En wie komt daar meer voor in aanmerking dan Oedipus, de man die op een incestueuze manier een ordelijke samenleving verziekt als koningsmoordenaar en vrouwensteler? Uiteindelijk zal Oedipus de redenering van zijn stadsgenoten volgen en op een heroïsche wijze zijn schuld en boete aanvaarden. Daardoor is de eeuwige, door goddelijke krachten bepaalde orde, alvast tijdelijk opnieuw hersteld. En Oedipus die als een redder is binnengehaald en vervolgens als een monster is verguisd, wordt door zijn zelfopoffering opnieuw redder. Eind goed, al goed.

Dat mythologisch wereldbeeld, waarbij mensen slechts figureren in een scenario dat door hogere krachten wordt geschreven en dat ten allen tijde vastligt, is ook aanwezig in de Bijbel. Tegelijk echter zal, zoals hoger reeds werd gesteld, de joods-christelijke traditie de fundamenten van het mythologische wereldbeeld gaandeweg ontmaskeren en aan de kaak stellen. In het boek Job bijvoorbeeld, wordt het hoofdpersonage door opeenvolgende rampen getroffen. De vrienden van Job trachten hem ervan te overtuigen dat al die ellende onvermijdelijk is en deel moet uitmaken van een of ander goddelijk plan. Ze suggereren zelfs dat Job de goddelijke toorn waarschijnlijk zelf heeft opgewekt. In tegenstelling tot Oedipus volgt Job de redenering van zijn omgeving niet. Hij plaatst fundamentele vraagtekens bij het geloof in de onvermijdelijkheid van een door hogere krachten opgelegd scenario.

In joodse middens breekt het besef door dat de mens zijn lot enigszins in eigen handen kan nemen, zélf zijn levensscenario kan schrijven, en niet zomaar overgeleverd is aan de overweldigende krachten van natuur of fatum (zelfs niet als die krachten op een wetenschappelijke, neodarwinistische manier worden gedefinieerd; vandaar dat Slavoj Zizek mensen als Richard Dawkins and the like geen volwaardige atheïsten noemt).

Een christelijke cultuur, die uiteraard schatplichtig is aan de joodse erfenis, plaatst de menselijke vrijheid zeer expliciet in de context van een ethische verantwoordelijkheid voor de naaste. De tegenstanders van Jezus zijn ervan overtuigd dat Jezus moet verdwijnen om de orde te bewaren, alsof ze geen andere keuze hebben! De schrijver van het Johannesevangelie laat Jezus daarover het volgende zeggen (Joh 8,42-44):

“‘Als God uw vader was,’ zei Jezus, ‘dan zou u Mij liefhebben, want Ik ben van God uitgegaan en van Godswege ben Ik hier: Ik ben niet uit Mijzelf gekomen, maar Hij heeft Mij gezonden. Weet u waarom u mijn taal niet verstaat? Omdat u niet in staat bent te luisteren naar mijn woord. U bent zonen van de duivel, die is uw vader, en u doet niets liever dan uitvoeren wat uw vader in de zin heeft. Vanaf het begin was hij een moordenaar en bevond hij zich buiten de waarheid, omdat er in hem geen waarheid is. Als hij leugentaal spreekt, spreekt hij zoals hij geaard is: hij is een geboren leugenaar.’”

De “duivel” waarop Jezus doelt, is niets anders dan een verpersoonlijking van het zondebokmechanisme. De duivel is “vanaf het begin een moordenaar en een leugenaar”. De menselijke cultuur “begint met een moord en een leugen” – het zondebokmechanisme – en vertelt telkens opnieuw leugenachtige verhalen om uitsluitingsmechanismen en offers te rechtvaardigen. De tegenstanders van Jezus doen hetzelfde. Met zogezegd nobele bedoelingen verhullen ze hun angst om hun machtspositie kwijt te spelen, evenals hun jaloezie tegenover Jezus. De Joodse leiders, vooral farizeeën en hogepriesters, blijven Jezus voorstellen als een bedreiging voor het voortbestaan van de Joodse natie. Volgens hen zou Jezus’ populariteit immers uiteindelijk de Romeinse bezetter verontrusten, en die zou dan vroegtijdig een gevreesde opstand in de kiem willen smoren (Joh 11,47-48):

“De hogepriesters en farizeeën belegden toen een vergadering en zeiden: ‘Wat bereiken we eigenlijk? Kijk maar eens hoeveel tekenen Hij verricht! Als we Hem zo laten doorgaan, zal iedereen nog in Hem gaan geloven, en dan komen de Romeinen en zien we alles verloren gaan: onze heilige plaats en onze natie.’”

Zodra ze Jezus als een pretendent van het koningschap hebben afgeschilderd, en als veroorzaker van een mogelijke burgeroorlog, kunnen de Joodse leiders zijn dood gemakkelijker legitimeren (Joh 11,49-50):

“Een van hen, Kajafas – hij was dat jaar hogepriester – nam het woord en zei: ‘Gebruik toch uw verstand! U ziet niet in dat het in uw eigen belang is wanneer één mens sterft voor het volk en niet onze hele natie ten onder gaat.’”

De evangeliën houden echter de onschuld van Jezus staande: hij heeft niet de intentie om een chaotische burgeroorlog te ontketenen in concurrentie met de machthebbers van zijn tijd. Een rijk waarin liefde en barmhartigheid heerst, is een rijk dat niet gebaseerd is op het offeren van een “vijandige concurrent”. Jezus is geen leider die zijn volgelingen oproept tot een gewapende strijd. Vandaar dat Jezus na zijn arrestatie kan zeggen, tijdens een ondervraging door de Romeinse gouverneur Pilatus, dat hij een ander soort koning is (Joh 18,36):

“Jezus antwoordde: ‘Mijn koningschap is niet van deze wereld. Als mijn koningschap van deze wereld was, zouden mijn dienaars er wel voor gevochten hebben dat Ik niet aan de Joden werd overgeleverd. Mijn koningschap is echter niet van deze wereld.’”

Ecce Homo by Antonio Ciseri c. 1880Daarop verkondigt Pilatus aan de verzamelde menigte (Joh 18,38):

“Ik acht Hem volstrekt onschuldig.”

De waarheid is dat Jezus een zondebok is zoals ook Linde dat was (zie hoger). De werkelijke oorzaak van het verlangen om Jezus uit te sluiten, ligt niet bij het slachtoffer zelf – Jezus -, maar alweer bij mimetische processen, waaronder jaloezie. Onder andere de auteur van het Matteüsevangelie wijst daarop door aan Pilatus een gedachte toe te schrijven (Mt 27,18):

“Pilatus wist dat ze Jezus uit afgunst hadden overgeleverd.”

Jezus’ eigen leerlingen laten zich dan weer vooral leiden door de angst om uit de sociale boot te vallen (het mimetische proces van groepsconformisme). Petrus beschouwt zichzelf aanvankelijk als een held die Jezus nooit in de steek zal laten, maar als puntje bij paaltje komt en Jezus is gearresteerd, beweert hij Jezus niet te kennen (het christelijk verhaal is pijnlijk realistisch voor wie in romantische en narcistische utopieën aangaande zichzelf en de wereld gelooft). Op die manier zijn hij en de andere leerlingen medeverantwoordelijk voor het offer van Jezus. Hun angst voor sociale afstraffingen, en hun liefde voor een sociaal aanvaardbaar imago, zijn groter dan hun liefde voor Jezus en voor wie ze zelf werkelijk zijn. In plaats van hun leugenachtig sociaal profiel te verliezen omwille van Jezus en daardoor ook zichzelf te redden, offeren ze zichzelf en Jezus op aan “de afgodendienst van sociaal prestige”. In de poging om hun leven te redden, verliezen ze hun leven aan een leugenachtige, inauthentieke identiteit.
Als anderen je aanvaarden omwille van je imago, aanvaarden ze je niet om wie je werkelijk bent. Je “schaadt jezelf” om succesvol te zijn, om “de wereld te winnen”. Je geeft je dus over aan een dynamiek die scherp door Jezus wordt geobserveerd (Lc 9,24-25):
“Wie zijn leven wil redden, zal het verliezen, maar wie zijn leven om Mij verliest, die zal het redden. Wat immers baat het de mens als hij de hele wereld wint, maar zichzelf verliest of schaadt?”
De duivel als verpersoonlijking van het zondebokmechanisme eist het offer van Jezus. Een God die liefde is, weigert offers. Jezus laat zich leiden door die liefde, een liefde die allesbehalve uit is op macht. Als hij, uit gehoorzaamheid aan die liefde, geen gewelddadige opstand ontketent om zijn kruisdood te voorkomen, dan doet hij dat precies omdat hij geen slachtoffers wil maken. In die zin en op een paradoxale manier, “offert Jezus zichzelf tegen het offer”.
Jezus kan dus wel degelijk zeggen: “Mijn koningschap is niet van deze wereld.” Jezus, die net als Oedipus aanvankelijk als de grote koninklijke redder wordt verwelkomd en daarna even hard wordt veracht, “redt” op een potentieel waarachtige manier. De gemeenschap van Thebe gelooft nog dat een zogezegd behekste figuur als Oedipus schuldig kan zijn aan een pestepidemie. Ze gelooft nog in goden die vanuit hun toorn om offers vragen. Het joods-christelijke gedachtegoed daagt daarentegen de mens uit om geen schijnoplossing te aanvaarden, maar echte verantwoordelijkheid op te nemen. De mythe over Oedipus houdt het zondebokmechanisme in stand. Hoe moreel laakbaar de daden van Oedipus ook zijn, ze zijn in werkelijkheid natuurlijk niet de oorzaak van de pest.
De christelijke versie van het Oedipusverhaal zou er radicaal anders uitzien: een gemeenschap die het offer van Oedipus als oplossing voor de pest weigert, gaat op zoek naar de werkelijke oorzaak van de pest en doet een revolutionaire medische ontdekking. De ontmaskering van het zondebokmechanisme als leugenachtig fundament voor het geloof in “pseudo-oorzaken” van rampen, maakt dus onder andere ook de wetenschap mogelijk als zoektocht naar de werkelijke oorzaken van allerlei problemen.
Een schema van de vergelijking tussen het Oedipusverhaal en het Jezusverhaal laat ook andere mogelijke uitwerkingen van de ontmaskering van het zondebokmechanisme zien. Een “vrede gebaseerd op offers” wordt een vraagteken, precies omdat de rechtvaardigingen voor die offers wegvallen:

Koning Oedipus versus Christus Jezus


Het evangelie over de ongerechtvaardigde kruisdood van Jezus maakt principieel een kruis over de leugenachtige propagandamythes waarmee zowel godsdienstige als seculiere religies uitsluitingsmechanismen en offers rechtvaardigen om “vrede” te verkrijgen (ook als die religies zichzelf “christelijk” noemen!). Precies omdat die leugenachtige mythes telkens weer opduiken in allerlei nieuwe gedaantes (groot en klein; in totalitaire regimes of op de speelplaats) blijft het christelijk verhaal urgent. Het is niet iets van het verleden, maar van een reeds aangezegde toekomst.

Christ of St John of the Cross (Salvador Dali)

Het verhaal over Linde (zie hoger) eindigt met een pleidooi van Lotte in het voordeel van Linde. Linde vindt plots een “advocaat” die haar zaak bepleit, bij Lottes eigen kliekje vriendinnen. Daardoor ontstaat er natuurlijk een conflict in dat kliekje. De gemakkelijke eensgezindheid ten koste van een gemeenschappelijke vijand valt weg. Niettemin verkiest Lotte het geweldloze conflict van een discussie, met alle risico’s voor haar eigen positie binnen de groep, boven de gewelddadige vrede door uitsluiting van Linde. Haar liefde voor Linde is groter dan haar angst om zelf te worden “geofferd”. Lotte laat, in tegenstelling tot Petrus en de andere apostelen bij de arrestatie van hun vriend Jezus (zie hoger), haar eigen identiteit dus niet langer afhangen van de immer tijdelijke en vergankelijke processen die sociaal prestige opleveren, maar van een liefde waarvoor ze geen prestaties moet leveren, en die haar vrij maakt om het voor zichzelf en anderen op te nemen.

Lotte krijgt aanvankelijk van Carolien, een beetje de leidster van haar kliekje, de raad om “te zwijgen” over Linde en niet langer de discussie aan te gaan, omwille van “de lieve vrede”. De meeste vriendinnen waren toch niet op andere gedachten te brengen, ze hadden hun oordeel over Linde klaar, en Lotte moest gewoon “de mening van anderen aanvaarden”. Lotte liet zich echter niet uit haar lood slaan, en ze vond inspiratie in het evangelie: “Jezus zweeg nooit om de lieve vrede, en hij toonde aan dat die vrede meestal eigenlijk helemaal niet zo lief is, en dat meningen vaak narcistische zelfrechtvaardigingen zijn die de waarheid geweld aandoen!” Carolien antwoordde: “Die Jezus liet zich uiteindelijk wel kruisigen!”

Silence (Martin Scorsese)Er bestaat geen groter pervertering van het christelijk verhaal dan die uitspraak van Carolien. Ze suggereert dat Lotte gewoon moet “slikken en knikken” om de sociale orde in stand te houden (zoals de jongens tijdens het initiatieritueel van de Sambia, no pun intended). Carolien gebruikt de kruisdood van Jezus om een nieuw, leugenachtig offermechanisme te rechtvaardigen, terwijl Jezus is gestorven opdat niemand meer zou worden geofferd, en om voor eens en altijd de leugenachtige rechtvaardigingen voor offers aan het licht te brengen. Jezus laat zich kruisigen opdat niemand anders meer zou moeten sterven. In die zin is hij “het lam Gods, dat de zonden van de wereld wegneemt”. De film Silence, een spiritueel meesterwerk waaraan regisseur Martin Scorsese 28 jaar werkte, laat dat zien op een weergaloze manier. Het verhaal is de verfilming van de gelijknamige roman van Shusaku Endo, en het vertelt de lotgevallen van enkele jezuïeten in het Japan van de 17de eeuw. Christenen worden er vervolgd, en worden gedwongen om publiekelijk hun geloof af te zweren. Als ze dat niet doen, worden ze terechtgesteld. Een van de jezuïeten, Sebastião Rodrigues, komt op een bepaald moment tot het inzicht dat zijn pleidooi voor offerbereidheid is gebaseerd op trots, op een soort concurrentiestrijd met Jezus. Hij maakt van Jezus een idool, en gaat uiteindelijk een “mimetische rivaliteit” met hem aan in plaats van Jezus werkelijk “na te volgen” – zie Sören Kierkegaard (1813-1855): “Christus komt in de wereld als het voorbeeld, ons voortdurend op het hart drukkend: ‘Volg mij na, imiteer mij.’ Wij mensen geven er de voorkeur aan om hem in plaats daarvan te verafgoden.”

Rodrigues wil als het ware “een nieuwe Jezus” worden en diens plaats innemen, maar uiteindelijk ontdekt hij dat Jezus is gestorven “opdat niemand meer die plaats moet betrekken en aan de dood zou zijn overgeleverd”. De paradox van de film is dat Rodrigues zich pas waarlijk tot Christus bekeert op het moment dat hij zijn geloof publiekelijk afzweert (door een fumie, een prent met een afbeelding van Christus, te vertrappelen). Zijn identiteit is dan niet langer afhankelijk van sociaal prestige (hij is de zogezegde lafaard), van wat anderen over hem denkMartin Scorsese and Pope Francisen, maar ze wordt afhankelijk van een liefde die hem vraagt om zijn sociaal prestige “te verliezen”. Daardoor redt hij bovendien niet alleen zichzelf, maar ook anderen (die werden gemarteld zolang hij zijn geloof niet publiekelijk afzweerde).

In Silence zwijgt Rodrigues publiekelijk over wat er ten diepste leeft in zijn hart “om offers te vermijden”. In het verhaal over Linde is de context anders. De kunst is om te onderscheiden wat in een specifieke situatie de beste manier van handelen is. In het geval van Linde móet Lotte spreken “om offers te vermijden”. Het is bekend dat paus Franciscus ook vaak de binnenkerkelijke gemoederen beroert door niet te zwijgen over misstanden.

Lotte stapt in de barmhartige dynamiek waarvan Jezus van Nazareth de belichaming is. Jezus zaait tweedracht in de groep of maatschappelijke orde waartoe iemand behoort en die zich vaak manifesteert ten koste van een gemeenschappelijke vijand (bijvoorbeeld de overspelige vrouw in Joh 8,1-11). Niet toevallig beweert hij (Mt 10,34-36):

“Ik ben geen vrede komen brengen, maar een zwaard. Want Ik ben gekomen om een wig te drijven tussen zoon en vader, tussen dochter en moeder, tussen schoondochter en schoonmoeder; ja, huisgenoten worden vijanden.”

Die intentie van Jezus, om conflict te brengen waar een bepaalde orde heerst, vormt paradoxaal genoeg een pleidooi tegen geweld. “Bemin uw vijand,” zegt hij (Mt 5,44). Wie de externe vijand van de eigen groep niet langer veroordeelt op basis van een opgeklopt superioriteitsgevoel, creëert intern verdeeldheid (Mt 10,36): “Huisgenoten worden vijanden.” Dat is de logica zelve, wat zogenaamd “nieuwe atheïsten” ook mogen beweren over de veronderstelde irrationaliteit van godsdienstige tradities.

Kortom, Jezus pleit voor niet-gewelddadig conflict om een einde te stellen aan gewelddadige vrede (van deze wereld, gebaseerd op offers). Vandaar dat hij uiteindelijk kan zeggen (Joh 14, 27):

“Vrede laat Ik jullie na, mijn eigen vrede geef Ik jullie, een andere dan de wereld te bieden heeft.”

Daarbij laat hij niet na om bestaande structuren te herijken en te transformeren, eerder dan ze simpelweg te vernietigen (wat manicheïstisch zou zijn, en alweer zou resulteren in een “vrede gebaseerd op offers”).

III. “Barmhartigheid wil ik en geen offer” (Mt 9,13)

De figuur van Christus plaatst ieder mens, of die zichzelf nu gelovig noemt of niet, voor een fundamentele, tweevoudige uitdaging. Hij stelt vooreerst de vraag wat er zou gebeuren als je geen angst moet hebben voor mogelijke straffen bij de overtreding van allerlei regels en taboes. Daarnaast vraagt hij wat er zou gebeuren als je geen automatische beloning ontvangt voor het respecteren van diezelfde regels.

Als er geen (godsdienstige of wereldse) autoriteit is die de macht bezit om te straffen of te belonen, noch om zogenaamd “geoorloofd geweld” te gebruiken, dan zijn er fundamenteel twee mogelijkheden: ofwel breekt een chaotische strijd los om macht (die, eventueel, periodiek in vrede resulteert door het offeren van gemeenschappelijke vijanden en de schepping van nieuwe “zondeboksystemen” – zie fenomenen als IS en neonazistische groeperingen), ofwel ontstaat er een vrede die is gebaseerd op waarachtige liefde. Dat soort vrede is anders dan de “vrede” die is gebaseerd op de liefde voor de “hemel” van sociaal prestige en op de angst voor de “hel” van sociale afstraffingen. Het eerste mogelijke gevolg van machtsverlies bij gezagsdragers noemt de christelijke traditie het scenario van de “Apocalyps”, het tweede dat van het “Rijk Gods” (vanuit de overtuiging dat de liefde God is). Als leerkrachten niet meer de macht hebben om te straffen of te belonen, kan inderdaad een chaos losbarsten in klaslokalen, óf de leerkrachten zullen autoriteit toegewezen krijgen omdat leerlingen hen oprecht respecteren.

Slavoj Zizek wijst op die dubbelzinnige impact van de joods-christelijke traditie op de geschiedenis van de mensheid. Als de klassieke, leugenachtige “mythes” als rechtvaardigingen voor het respecteren van een bepaald soort “sacrale” hiërarchie wegvallen, dan wordt de mens vrij om oprecht lief te hebben, maar kan de mens ook vervallen in allesvernietigende rivaliteit met zijn medemens (Citaat uit Slavoj Zizek & Boris Gunjevic, God in Pain: Inversions of Apocalypse [Essay] Christianity Against the Sacred, Seven Stories Press, New York, 2012, p. 64; vertaling: Erik Buys):

slavoj zizek“Hierin schuilt de wereldhistorische breuk die wordt geïntroduceerd door de christelijke traditie: nu kennen we de waarheid over het sacrale, en kunnen we niet langer doen alsof we die waarheid niet kennen. De impact van die kennis is niet alleen bevrijdend, maar ook ten diepste ambigu: het ontneemt de samenleving de stabiliserende rol van het zondebokmechanisme en opent op die manier de ruimte voor geweld dat niet meer wordt ingedijkt door enige mythische limiet.”

Als kritiek op de klassieke, mythische rechtvaardigingen van hiërarchische systemen, is de joods-christelijke traditie op een principieel niveau een wegbereider van essentiële Verlichtingswaarden. Gezag en posities in de samenleving worden niet afgedwongen op basis van een soort “goddelijke wilsbeschikking” aangaande afkomst en traditie, maar op basis van verdiensten en wederzijds begrip voor elkaars zwakheden. De god als hoeksteen van een hiërarchisch gestructureerde samenleving, gebouwd op goddelijk gesanctioneerde taboes, rituelen en offers, kan dus nooit de christelijke god zijn, niettegenstaande die in de geschiedenis soms op die manier werd voorgesteld. Grote christelijke denkers hebben telkens kritiek geleverd op de pervertering van hun geloof, en het is bijvoorbeeld geen toeval dat het humanisme van Erasmus ontspringt aan het evangelie.

Kortom, de realiteit van de liefde wordt pas mogelijk als mensen elkaar niet “liefhebben” uit angst voor straffen of uit liefde voor een aimabel imago, maar uit de vrije dimensie van zelfrespect. De eerste Johannesbrief verwoordt het als volgt (1 Joh 4,18):

“De liefde laat geen ruimte voor angst; volmaakte liefde sluit angst uit, want angst veronderstelt straf. In iemand die angst kent, is de liefde geen werkelijkheid geworden.”

Een vrouw die een sluier draagt omwille van sociaal prestige, of wegens angst voor sociale represailles, ziet noch zichzelf, noch haar man graag. Een vrouw die de vrijheid heeft om van haar man te scheiden en om geen sluier te dragen, zonder dat ze sancties moet vrezen, kan pas bij haar man blijven en een sluier dragen uit oprechte liefde. Alleen de mondige, vrije, geëmancipeerde mens kan waarachtig liefhebben. Zolang de mens onderworpen blijft aan de angst voor een gewelddadige autoriteit (goddelijk of niet), is die liefde niet mogelijk. De gekruisigde Christus, als openbaring van de kwetsbare liefde die – volgens christenen – God is, bezit geen macht om liefde af te dwingen van mensen. Als mensen hem liefhebben, dan doen ze dat uit vrije wil. De machteloze Christus kan dus alleen oprechte liefde ontketenen. Als hij niet machteloos zou zijn, dan zou hij de “ruimte en macht” voor de authentieke liefde niet creëren. In een brief van 16 juli 1944 beschrijft Dietrich Bonhoeffer het verschil tussen de God van Christus en de archaïsch religieuze goden (de klassieke “behoeders van geweld” en de angstwekkende hoekstenen van een hiërarchisch gestructureerde wereld) op de volgende manier:

Dietrich Bonhoeffer“We kunnen niet redelijk zijn, als we niet erkennen dat we in de wereld moeten leven, ‘etsi deus non daretur’. En dat erkennen wij voor God! God zelf dwingt ons dit te erkennen. Zo brengt onze mondigheid ons tot de waarachtige kennis van onze situatie tegenover God. God doet ons weten dat wij moeten leven als diegenen, die hun leven inrichten zonder God. De God, die met ons is, is de God die ons verlaat (Mc  15,34)! De God die ons in de wereld doet leven zonder de werkhypothese God, is de God voor wiens aanschijn wij staan. Voor en met God leven wij zonder God. God laat zich uit de wereld terugdringen tot op het kruis, God is zwak en machteloos in de wereld en juist zo en alleen zo is Hij met ons en helpt Hij ons. In Mt 8,17 staat overduidelijk dat Christus ons niet helpt krachtens zijn almacht, maar krachtens zijn zwakheid, zijn lijden! Hier ligt het wezenlijke verschil met alle religies. Het religieuze in de mens verwijst hem in zijn nood naar Gods macht in de wereld, God is de deus ex machina. De Bijbel verwijst de mens naar Gods onmacht en lijden; alleen de lijdende God kan helpen. In zoverre kan men zeggen dat de geschetste ontwikkeling tot mondigheid, die afrekent met een verkeerde voorstelling van God, de blik vrijmaakt voor de God van de Bijbel, die door zijn machteloosheid in de wereld macht en ruimte krijgt.

Yasmien NaciriZoals blijkt uit het voorbeeld van gesluierde vrouwen, pleit het christelijk verhaal niet zozeer voor de afschaffing van wettelijke regels en culturele zeden in samenlevingen, maar bekritiseert ze wel de gebruikelijke rechtvaardigingen voor het respecteren van die regels en zeden. Angst voor mogelijk geweld zou geen drijfveer mogen zijn, wel liefde voor jezelf en de naaste. [Onderscheiden in welke mate je wordt gedreven door angst of liefde voor sociaal prestige enerzijds, en in welke mate door liefde voor jezelf en anderen anderzijds, noemt Ignatius van Loyola (1491-1556) “de onderscheiding van de geesten”.] Zie in dat verband bijvoorbeeld “Dilige et quod vis fac” van Augustinus (354-430) of Mc 2,27: “De sabbat is er voor de mens en niet de mens voor de sabbat.” In navolging van die laatste zin is het christelijk verhaal principieel gekant tegen de idolatrie van culturen: in de mate dat culturele gebruiken de liefde voor de mens in de weg staan, zijn ze relatief. Christelijk gezien moet een cultuur dus niet omwille van zichzelf in stand worden gehouden. Het is bijzonder vreemd dat sommige christenen dat schijnen te denken.

De eis tot liefde kan lastig lijken, maar dan vooral voor wie de gewoonte heeft ontwikkeld om anderen te respecteren op basis van angst voor straffen en streven naar beloningen. Het kereltje dat zich voorbeeldig gedraagt in de klas vanuit de hoop daarvoor betere punten te krijgen op het rapport, kan nog altijd een “wolf” voor zijn medeleerlingen zijn op de speelplaats. Interesse en respect voor leerstof omwille van de leerstof zelf, voor leerkrachten en medeleerlingen omwille van die mensen zelf – wat telkens getuigt van een spirituele houding –, schijnt hem door een vervreemdende schoolloopbaan bijna ondenkbaar geworden. En toch, beweert Jezus, is er niets menselijker dan het vermogen om lief te hebben, en is zijn oproep tot die liefde helemaal niet “zwaar” (Mt 11,28-30):

“Kom allen naar Mij toe die afgemat en belast zijn, en Ik zal u rust geven. Neem mijn juk op en kom bij Mij in de leer, omdat Ik zachtmoedig ben en eenvoudig van hart, en u zult rust vinden voor uw ziel. Want mijn juk is zacht en mijn last is licht.”

Het is nooit te laat om “lief te hebben, en daardoor over te gaan van een doods bestaan naar waarachtig leven” (zie 1 Joh 3,14). Het is nooit te laat om te “verrijzen”. “Voor alle mensen van goede wil” is de “vrede van een andere wereld” mogelijk, een vrede van een “barmhartigheid die geen offers wil” (Mt 9,13). Het is nooit te laat om vergeving te ontvangen van de Verrezen Gekruisigde. Door die vergeving hoef je je niet langer te verbergen achter leugenachtige zelfrechtvaardigingen, en kan je je opnieuw associëren met wie “sociaal gekruisigd” wordt. De geschonken ruimte van de zelfliefde maakt de liefde tot anderen mogelijk; het is die “Geest”, die dynamiek van liefde die de wereld “redt”.

et in terra pax

Slavoj Zizek on Atheism & Christianity

It is no secret that atheist philosopher, Slavoj Zizek, relies quite heavily on René Girard’s assessment of Christianity.

Slavoj Zizek refers to René Girard‘s work in the book God in Pain: Inversions of Apocalypse and concludes that Christianity, revealing the innocence of erstwhile sacrificial victims, “[undermines] the efficiency of the entire sacrificial mechanism of scapegoating: sacrifices (even of the magnitude of a holocaust) become hypocritical, inoperative, fake…” As this sacrificial mechanism is the cornerstone of religious behavior, Christianity thus indeed is “the religion of the end of religion” (atheist historian Marcel Gauchet). Zizek, still in the aforementioned essay, also briefly explains how Christianity potentially brings to an end the ever-present sacrificial temptation: “Following René Girard, Dupuy demonstrates how Christianity stages the same sacrificial process [of archaic religion], but with a crucially different cognitive spin: the story is not told by the collective which stages the sacrifice, but by the victim, from the standpoint of the victim whose full innocence is thereby asserted. (The first step towards this reversal can be discerned already in the book of Job, where the story is told from the standpoint of the innocent victim of divine wrath.)” This assessment of Christianity could also help to understand Dietrich Bonhoeffer’s call for a “religionless Christianity” (or maybe we should speak of a Christianity transforming religion rather than destroying it – click here for more).

In other words, Christianity is – in a profound sense – one of the main sources of secularization. Secular societies are challenged to build a world without “sacred sacrifices”. As Zizek notes, “the sacred sacrifice to the gods is the same as an act of murder – what makes it sacred is that it limits/contains violence, including murder, in everyday life.” Precisely because a secular society, heir to the dismantlement of “the archaic sacred” by Christianity, no longer possesses the traditional religious means to contain violence, it has to find other ways to deal with violence, or else destroy itself. Zizek quotes Jean-Pierre Dupuy in this regard: “Concerning Christianity, it is not a morality but an epistemology: it says the truth about the sacred, and thereby deprives it of its creative power, for better or for worse.” And Zizek continues: “Therein resides the world-historical rupture introduced by Christianity: now we know [the truth about the sacred], and can no longer pretend that we don’t. And, as we have already seen, the impact of this knowledge is not only liberating, but deeply ambiguous: it also deprives society of the stabilizing role of scapegoating and thus opens up the space for violence not contained by any mythic limit.”

(Quotes from Zizek in Slavoj Zizek & Boris Gunjevic, God in Pain: Inversions of Apocalypse [Essay] Christianity Against the Sacred, Seven Stories Press, New York, 2012, pp. 63-64).

Zizek’s understanding of Christianity, in line with Christians like Girard, Chesterton and Bonhoeffer (see below), allows him to criticize the “religious atheism” of people like Richard Dawkins, Christopher Hitchens, Sam Harris and the like. For instance in the clip below:

Chesterton‘s reading of those famous ‘Eli, Eli, lama sabachtani?’ (‘Father, why have you forsaken me?’) is that only in Christianity, and for him this is crucial, God himself becomes for a moment an atheist. And this is so tremendously important for me.

I think far from this fashionable idea that the Christian era is over, you know, all of this Aquarius bullshit, and we are entering a new era… Yes, we are, but I don’t like this new era, neo-paganism and so on… I think that today precisely we should stick to this tremendous explosive impact, we are still not ready to confront it, of what Christianity is truly telling us.

This is why I like to say paradoxically that to be an atheist, but don’t be afraid, not in the Richard Dawkins – Christopher Hitchens sense, but this authentic atheism in the sense of experiencing the radical absence of any transcendent guarantee (and in this sense, for me, Stalinists, communists, Darwinists are not atheists… no, they always have some higher figure of necessity and so on…), you have to go through Christianity.

My formula is not just that I try to give some atheist reading of Christianity, how God is really meant, that’s bullshit, but that only through the Christian experience can you reach the abyss of what I call atheism, which, again, is something much more radical than all the bullshit of Richard Dawkins and so on.”


Zizek also explains how Christianity destroys every possible “scapegoat” people can use to escape their own freedom and responsibility. There is no “karma”, no “natural necessity”, etc. that justifies and explains why people are and behave as they do:

“The only way really to be an atheist is through Christianity. Christianity is much more atheist than the usual atheism, which can claim there is no God and so on, but nonetheless it retains a certain trust into the Big Other. This Big Other can be called natural necessity, evolution, or whatever. We humans are nonetheless reduced to a position within the harmonious whole of evolution, whatever, but the difficult thing to accept is again that there is no Big Other, no point of reference which guarantees meaning.”


Compare all this with the following quote from Dietrich Bonhoeffer (from Widerstand und Ergebung):

“Und wir können nicht redlich sein, ohne zu erkennen, daß wir in der Welt leben müssen — ,’etsi deus non daretur’. Und eben dies erkennen wir – vor Gott! Gott selbst zwingt uns zu dieser Erkenntnis. So führt uns unser Mündigwerden zu einer wahrhaftigeren Erkenntnis unsrer Lage vor Gott. Gott gibt uns zu wissen, daß wir leben müssen als solche, die mit dem Leben ohne Gott fertig werden. Der Gott, der mit uns ist, ist der Gott, der uns verläßt (Markus 15, 34)! Der Gott, der uns in der Welt leben läßt ohne die Arbeitshypothese Gott, ist der Gott, vor dem wir dauernd stehen. Vor und mit Gott leben wir ohne Gott. Gott läßt sich aus der Welt herausdrängen ans Kreuz, Gott ist ohnmächtig und schwach in der Welt und gerade und nur so ist er bei uns und hilft uns. Es ist Matthäus 8,17 ganz deutlich, daß Christus nicht hilft kraft seiner Allmacht, sondern kraft seiner Schwachheit, seines Leidens!

Hier liegt der entscheidende Unterschied zu allen Religionen. Die Religiosität des Menschen weist ihn in seiner Not an die Macht Gottes in der Welt, Gott ist der deus ex machina. Die Bibel weist den Menschen an die Ohnmacht und das Leiden Gottes; nur der leidende Gott kann helfen. Insofern kann man sagen, daß die beschriebene Entwicklung zur Mündigkeit der Welt, durch die mit einer falschen Gottesvorstellung aufgeräumt wird, den Blick frei macht für den Gott der Bibel, der durch seine Ohnmacht in der Welt Macht und Raum gewinnt. Hier wird wohl die ‘weltliche Interpretation’ einzusetzen haben.”


(A)theist Killers and the Picture of a Happy Man


Skepticist Brian Dunning sharply observes the following:

“Who has been the worst throughout history: atheist regimes or religious regimes? Obviously the big numbers come from the 20th century superpowers (China, Russia, Germany) so the answer depends on how you classify those. And this is where the meat of these debates is usually found, splitting hairs on which regime is atheist, which is merely secular, which is non-Christian and thus fair game to be called atheist. […] In summary, the winner of these debates is the one who can convince the other that the big 20th century genocidal maniacs were motivated either by religion or by a desire to destroy religion. The entire debate is the logical fallacy of the excluded middle.


I’m convinced that arguing either side is merely an opportunistic way to tingle sensitive nerves and sell a lot of books. And, I’m convinced that any discussion of the religious causes of genocide is a divisive distraction from the more worthwhile investigation into the true cultural and psychological causes. We are human beings, and we need to understand our human motivations.

So I am no longer going to participate in the childish debate of what religion has killed more people in history, because it doesn’t matter. The way I see it, you might as well debate what color underpants are worn by the largest number of killers, and try to draw a causal relationship there as well. Religion does not cause you to kill people, and it certainly doesn’t prevent you from killing people. Let’s stop pretending that it does either.”

Dunning, B. “Who Kills More, Religion or Atheism?” Skeptoid Podcast. Skeptoid Media, 27 Nov 2007. Web. 7 Nov 2017. http://skeptoid.com/episodes/4076

See also: http://worldwithoutgenocide.org/

It is strange, indeed, how some people express their outrage about “violent Islam” or “violent religion” on Facebook after an ISIS terror attack in New York that killed eight people (November 3, 2017), while those very same people remain silent about the mass killer in Las Vegas who slaughtered 58 people (October 1, 2017). Makes you wonder if the victims are a primary concern. Maybe victims are primarily used to make political statements?

The problem of violence lies within man himself and in his tendency to deify human preoccupations. Man’s addictive attachment to wealth, pleasure, power and/or honor often creates a deadly cocktail of (self-)destructive behavior. The deification of wealth, pleasure, power and/or honor means that they are considered as ends in themselves. It means that they are considered as goals of mimetically driven desires; as parts of a love for a mimetically constructed psychosocial (self-)image, and not as means to or consequences of a love for one”self” (a self that is, paradoxically maybe, always “relational”) and one’s neighbor.

The deification of wealth, pleasure, power and/or honor prevents the (truly divine) reality of neighborly love. For instance, a capitalist who accepts cheap child labor in his factories is not concerned with his neighbors (in casu the children), but only in the fulfilment of his (mimetically driven) desire for, and love of wealth and social status (“honor”) because of that wealth. Equally, a child molester, like a pedophile priest, is not interested in loving children, but in the fulfilment of his love for pleasure and power. Or another example: a student who is only interested in courses when they are “not boring” is primarily interested in the fulfilment of the desire for pleasure. True love is a learning process, though, which is not always and automatically accompanied by “good feelings”. If, for instance, you want to develop the freedom to play whatever piano piece, you will at first have to develop the discipline to obey certain rules about music theory and piano playing techniques. Which might be boring at times, but you will never learn to enjoy the reality of certain music as a player if you are simply driven by a desire for pleasure. The fact that love is more than “feeling good” also appears when you are sad because of the death of a dearly beloved – and yet you are willing to bear sadness because of love (and not, in a masochistic way, because of sadness itself).

Throughout history, there have been numerous attempts to create a utopian peace that could fully satisfy any one of those aforementioned addictions, or a combination of them. The attempts have always led to large numbers of despair, oppression and bloodshed. Utopias turn to dystopias. It’s a law of human history. Those utopias have been religious as well as secular. Indeed, the addiction to wealth, pleasure, power and/or honor is a universal human temptation, which has nothing to do with defining yourself as a theist or an atheist. Theists as well as atheists sometimes deify wealth, pleasure, power and/or honor.

So, it is no coincidence that:

  • Human history has witnessed the temptation to deify the pursuit of wealth and pleasure. Remember, for instance, the war between Mexican drug cartels?
  • Human history has witnessed the temptation to deify a cultural religious and ethnic identity in order to defend or expand one’s honor and power over against others. Remember, for instance, the Yugoslav wars (1991-2001)? It’s religion and nationalism gone mad.
  • Human history has witnessed the temptation to deify the pursuit of wealth and capital through power. Remember, for instance, colonialism (15th – 20th century)? Or remember, for instance, the so-called “Great Leap Forward” in China (1958-1962)? It’s socioeconomic relations gone mad.
  • Human history has witnessed the temptation to deify an ethnic identity and a so-called “natural order of racial competition” in order to defend or expand one’s honor and power over against others. Remember, for instance, the Holocaust (1933-1945)? It’s nationalism and pseudo-Darwinian ideology gone mad.

It’s in light of these facts that we can reconsider the beginning of the Ten Commandments (Exodus 20, 3-5a):

2commandment“You shall have no other gods before me. You shall not make for yourself an image in the form of anything in heaven above or on the earth beneath or in the waters below. You shall not bow down to them or worship them…”

In other words, nothing should be deified. Deification (whether of a material object, an ideological system or a combination of both) leads to slavery and all kinds of mental and physical violence. Expressed paradoxically: in a Jewish sense, to love God means refusing to consider anything as divine (in order to become “children of God”, which is “deification” in a totally different sense!). It is the paradoxically absolute refusal of absolutism, totalitarianism and idolatry, in order to make way for the reality of love. There is no middle ground here. Christians believe that Jesus of Nazareth embodied the absolute refusal of absolutism. That’s why, for instance, Matthew the Evangelist let’s Jesus proclaim (Matthew 12:30a): “Whoever is not with me, is against me…”

[Note: I could have made the following considerations perhaps from a different spiritual tradition, or at least I could have made similar ones. To me, Judeo-Christian tradition is not an end in itself. It is a starting point. So I don’t want to absolutize this religion. On the other hand, I accept that I am a historical creature and I also don’t want to absolutize a so-called self-sufficient a-historical identity. The Judeo-Christian tradition is the woman I coincidentally met and have a relationship with. I don’t need to see all other women first to have an inspiring relationship with this one, enabling me to creatively meet other people as well, men and women.]

Love ultimately is a concern for the reality of the (human and non-human) other because of the other, which is only possible if people are concerned with… their own freedom! In the words of Robert Barron: “Love is not a sentiment or feeling. It is actively willing the good of the other.” Only if you are not fully defined by and attached to your biological need for survival, or your mimetically driven psychosocial desire for safety from potential rivals (power), for entertainment (pleasure), or for approval (honor), can you become free to experience reality more fully (no longer approaching it from any particular need). A scientist is truly a scientist when he is interested in reality because of reality itself, and not, for instance, because of his biological need for survival or because of a psychosocially mediated desire to become famous for his discoveries. What is true is true apart from whatever “need” or “desire”. Truth transcends those circumstances. Moreover, the refusal to deify yourself (which is, in other words, to love God) means that you might lessen the temptation to sacrifice others to or use them for your mimetically driven desire for approval, as you learn to love the reality of who you are. This is “the logic of Jesus” in his conversation with a lawyer (Matthew 22:35-40):

A lawyer asked Jesus a question to test him. “Teacher, which is the great commandment in the Law?” And Jesus said to him, “You shall love the Lord your God with all your heart and with all your soul and with all your mind. This is the great and first commandment. And a second is like it: You shall love your neighbor as yourself. On these two commandments depend all the Law and the Prophets.”

A Depiction of Jesus and the Woman taken in Adultery (Vasily Polenov)Jesus often confronts people with their narcissistic tendencies, or, in other words, with their tendency to deify themselves. For instance, when he is surrounded by people who are about to stone a woman caught in the act of adultery (John 8:1-11), Jesus awakens a sense of reality in each individual. He asks people to consider whether they themselves are “without sin”. After which he decides that “whoever is without sin may cast the first stone”. At first sight this is merely a clever trick that allows Jesus to take control of the situation. Indeed, no Jew would claim to be perfect. That would mean that he claims to be like God, and then he would trespass the first of the ten commandments. So no one can cast the first stone, because that would be one of the greatest sins in the light of Jesus’ saying. At a deeper level, it is precisely Jesus’ constant “iconoclasm” of false self-concepts that, apart from the social position Jesus himself receives for doing so, opens up possibilities for new relationships between people. If you don’t deify yourself, if you don’t surrender to idolatry (of illusionary ideas of yourself), then you become able of accepting yourself more realistically (with your limits and mistakes), and then you might also be more able to accept others (with their limits and mistakes). In other words, if you “love God” (i.e. refuse to deify anything, including yourself), then you open up the possibility of “loving yourself”, which is the condition to “love others”.

Jesus is convinced that the source from which he lives “desires mercy, and not sacrifice” (Matthew 9:13). The consequences of this conviction are paradoxical. It implies that Jesus refuses to merely sacrifice the existing worldly structures to establish his own rule. Jesus acts non-dualistically. Hence he says (Matthew 5:17):

“Do not think that I have come to abolish the Law or the Prophets; I have not come to abolish them but to fulfill them.”

The priority of love implies that existing laws, structures and rituals should be tested against the extent to which they help to avoid making victims and to which they allow for authentic human lives. Man should not live according to rules, as if preserving a social system and its rules would be an end in itself, but rules should be means at the service of individual human beings and society as a whole. When Jesus and his disciples are criticized for doing things that are, strictly speaking, forbidden on the rest day – the Sabbath – Jesus answers (Mark 2:27):

“The Sabbath was made for man, not man for the Sabbath.”

Again, this is a refusal to deify any worldly or human reality. It is a refusal to deify religion, in this case the Jewish one.

BeatitudesOne of the most impressive summaries of the teachings of Jesus is, without a doubt, the Sermon on the Mount. Father Robert Barron makes some very inspiring observations about the eight beatitudes, especially about the four seemingly more “negative” prescriptions (all the following fragments from Robert Barron are taken from Barron, Robert. Catholicism: A Journey to the Heart of the Faith. New York: Image Books, 2011, pp.43-47):

“Thomas Aquinas said that the four typical substitutes for God are wealth, pleasure, power, and honor. Sensing the void within, we attempt to fill it up with some combination of these four things, but only by emptying out the self in love can we make the space for God to fill us. The classical tradition referred to this errant desire as ‘concupiscence,’ but I believe that we could neatly express the same idea with the more contemporary term ‘addiction.’ When we try to satisfy the hunger for God with something less than God, we will naturally be frustrated, and then in our frustration, we will convince ourselves that we need more of that finite good, so we will struggle to achieve it, only to find ourselves again, necessarily, dissatisfied. At this point, a sort of spiritual panic sets in, and we can find ourselves turning obsessively around this creaturely good that can never in principle make us happy.

And so Jesus says: ‘Blessed are the poor in spirit, for theirs is the kingdom of heaven’ (Mt 5:3). This is neither a romanticizing of economic poverty nor a demonization of wealth, but rather a formula for detachment. Might I suggest a somewhat variant rendition: how blessed are you if you are not attached to material things, if you have not placed the goods that wealth can buy at the center of your concern? When the Kingdom of God [love, mercy, grace] is your ultimate concern, not only will you not become addicted to material things; you will, in fact, be able to use them with great effectiveness for God’s purposes [love]. Under this same rubric of detachment consider the beatitude ‘Blessed are they who mourn, for they will be comforted’ (Mt 5:4). Again, this can sound like the worst sort of masochism, but we have to dig deeper. We could render this adage as how blessed, how ‘lucky’… you are if you are not addicted to good feelings. Pleasant sensations – physical, emotional, psychological – are wonderful, but since they are only a finite good, they can easily drive an addiction, as can clearly be seen in the prevalence of psychotropic drugs, gluttonous habits of consumption, and pornography in our culture. Again, Jesus’s saying hasn’t a thing to do with puritanism; it has to do with detachment and hence with spiritual freedom. Unaddicted to sensual pleasure, one can unreservedly follow the will of God, even when such a path involves psychological or physical suffering.”

I wrote an earlier post on this blog about the religious vows (click here for more). It joins the previous considerations by Father Barron:

Saint Francis of AssisiBefore I got to know the Christian faith I always thought the three religious vows were an abomination. Why would anyone deliberately choose a seemingly masochistic way of a life in “poverty, chastity and obedience”? Only after I saw a documentary on the Franciscan Friars of the Renewal in New York and only after I delved into the Gospels more carefully I discovered that these vows were not ends in themselves, but should actually be understood as means to seeming antitheses of those very vows. It turns out that the three religious vows are anything but masochistic. They should be based on the paradox of the Gospel:

For whoever wants to save their life will lose it… What good is it for someone to gain the whole world, and yet lose or forfeit their very self?” (Luke 9:24a-25).

Concerning the vow of poverty: For whoever wants to save their life will lose it… translates to For whoever wants to become rich will become poor… Indeed. Ever met those people who “wanted it all” – perhaps in the mirror? Those who want to enjoy as much parties as possible? If you want all the clothes in the world and go out shopping all the time you won’t ever fully enjoy any of your clothes. If you want to attend ten parties in just one night you will not have enjoyed any of them, because you will constantly worry about the next party you might be missing. If you want to love all the women in the world, you won’t have loved any of them in the end.

The challenge is to choose life where it’s present. As a present. To quote John Lennon: “Life is what happens to you while you’re busy making other plans.” The challenge is to live in the here and the now. To choose quality instead of worrying about quantity. Intensity. NON MULTA SED MULTUM. Epicurus (BC 341-270) already warns against discomposing desires: “Do not spoil what you have by desiring what you have not; remember that what you now have was once among the things you only hoped for.” If you stop trying to possess what others have (which is the same as no longer surrendering to mimetic desire), you will become aware of the things you do have and discover that there’s a world of plenty in one single moment, at one place.

Saint Francis of Assisi (Regina Ammerman)Imagine what this attitude of “having enough” could mean for the natural environment! It’s no surprise Saint Francis of Assisi (1181-1226) deeply respected and enjoyed the riches of nature… If only we could follow his example a little better.

Concerning the vow of chastity: For whoever wants to save their life will lose it… translates to For whoever wants to love everyone will not be able to love anyone… If you are a heterosexual bachelor who tries to develop a friendly relationship with a woman, you might soon find out that the woman herself or others fear you’re friendly because you want “something more”. This fear might prevent the possibility of more intimate relationships. On the other hand, when people know you’re married or that you took another voSaint Francis and the Sultanw of chastity, they will not have to fear you’re “after something more than friendship”. This opens up the possibility of more authentic and intimate relationships. It opens up the possibility of meeting the other as “other”, of true personal care – CURA PERSONALIS. Of course, we all know that in human relationships there is no black and white. There’s lots of colors in between the limits of a “grey zone”.

In yet other words, using another formula from the Gospels (the aforementioned “The Sabbath was made for man, not man for the Sabbath”):

Wealth is there for man (in service of neighborly love – considering wealth as a means to help our neighbor), not man for wealth (we shouldn’t exploit our neighbor to become wealthy – considering wealth as our goal, and not our neighbor). That’s why Jesus says: “Blessed are the poor in spirit, for theirs is the kingdom of heaven [the reality of love]” (Mt 5:3).

The development of a sexual relationship might be a consequence of our love for the other, as it is not the end of our relationship. The other should not be a means to satisfy our sexual desires, but our sexual desires are, in ideal circumstances, consequences of a very intimate friendship. True love accepts to bear sadness when beloved others are unhappy, it does not seek pleasure at the expense of others (a child molester, for instance, doesn’t care about the brokenness of his victim as he is addicted to pleasure).

If you don’t flee sadness because of the loss of a dearly beloved by “drinking away ‘bad feelings’ with alcohol”, you might allow the source of your sadness, which is the reality of the love for the person you lost. And by allowing that love, you also allow the comforting gratitude for what that person gave you and meant to you. That’s why Jesus says: “Blessed are they who mourn, for they will be comforted” (Mt 5:4).

Father Barron again:

“Jesus says, ‘Blessed are the meek, for they will inherit the land’ (Mt 5:5). I don’t know of any culture at any time that would be tempted to embrace this beatitude as a practical program of world conquest! Meek people don’t come to positions of political or institutional influence. But once more, Jesus is not so much passing judgment on institutions of power as he is showing a path of detachment. How lucky you are if you are not attached to the finite good of worldly power. Many people up and down the centuries have felt that the acquisition of power is the key to beatitude. In the temptation scene in the Gospel of Matthew, the devil, after luring Christ with the relatively low-level temptations toward sensual pleasure and pride, brings Jesus to the top of a tall mountain and reveals to him all of the kingdoms of the world in their glory and offers them to Jesus. Matthew’s implication is that the drive to power is perhaps the strongest, most irresistible temptation of all. In the twentieth century, J.R.R. Tolkien, who had tasted at first hand the horrors of the First World War and had witnessed those of the Second, conceived a ring of power as the most tempting talisman in his Lord of the Rings trilogy. But if you are detached from worldly power, you can follow the will of God, even when that path involves extreme powerlessness. Meek – free from the addiction to ordinary power – you can become a conduit of true divine power to the world.

The last of the ‘negative’ beatitudes is ‘Blessed are they who are persecuted for the sake of righteousness, for theirs is the kingdom of heaven’ (Mt 5:10). We must read this, once again, in light of Thomas Aquinas’s analysis. If the call to poverty holds off the addiction to material things, and the summons to mourn counters the addiction to good feelings, and the valorization of meekness blocks the addiction to power, this last beatitude gets in the way of the addictive attachment to honor. Honor is a good thing in the measure that it is a “flag of virtue,” signaling to others the presence of some excellence, but when love of honor becomes the center of one’s concern, it, like any other finite good, becomes a source of suffering. Many people who are not terribly attracted to wealth, pleasure, or power are held captive by their desire for the approval of others, and they will accordingly, order their lives, arrange their work, and plot their careers with the single value in mind of being noticed, honored and endowed with titles. But this again involves the attempt to fill up the infinite longing with a finite good, and it produces, by the laws of spiritual physics, addiction. Therefore, how lucky are you if you are not attached to honor and hence are able to follow the will of God even when that path involves being ignored, dishonored, and, at the limit, persecuted.”

agape loveTo gain social recognition often means that you’re accepted not for who you are, but for the image you’re presenting of yourself. Indeed, you’re losing your life while trying to “gain the whole world”. This process might also imply that you’re sacrificing others to protect that socially acceptable image. The apostle Peter denies knowing Jesus when the latter is arrested, instead of defending Jesus. Fearing that his association with Jesus will make him socially unacceptable as well, Peter presents an untruthful image of himself. From this angle Jesus rightfully says: “But whoever loses their life for me will save it…” (Luke 9:24b). If you lose your socially acceptable image to defend the one who is socially deprived, you will gain a truer identity as an unexpected and surprising consequence. To (re)establish relationships with the excluded is to take part in the dynamic of agape (love for one’s neighbor). It is making the “Body of Christ” – which is a body of Love – transparent. In short, if you lose the love for your image, then you gain love for yourself and others.

Faces of Christ (Body of Christ)

Concerning the vow of obedience: For whoever wants to save their life will lose it… translates to For whoever wants to be free will be imprisoned… Oh yes, we tend to listen to the ones who are promising us a great future, a beautiful career, happiness etc. – in one word: “paradise”. But if a workaholic keeps on listening to his boss, he will remain a puppet of a degrading work ethic. If a drug addict keeps on believing the drug dealer who tells him that he doesn’t really have any problem, he will remain an enslaved human being for the rest of his life… In contrast, the vow of obedience means that you will try to obey to the Voice of a Love that wants what’s best for you. It means listening to a Voice that liberates you and enables you to be who you are… Only if you’re capable of accepting and loving yourself, you will be capable of loving others as well. The drug addict is so in need of drugs that he will approach others because of this need. He will use others to satisfy his needs and he won’t be able to approach them as ends in themselves. But if he frees himself from these needs and takes responsibility for himself he will be able to take responsibility for others as well. FREEDOM AND RESPONSIBILITY are twin brothers, or sisters…

Father Barron has the last word:

Thomas Aquinas (Gentile da Fabriano)“Thomas Aquinas said that if you want to see the perfect exemplification of the beatitudes, you should look to Christ crucified. The saint specified this observation as follows: if you want beatitude (happiness), despise what Jesus despised on the cross and love what he loved on the cross. What did he despise on the cross but the four classical addictions? The crucified Jesus was utterly detached from wealth and worldly goods. He was stripped naked, and his hands, fixed to the wood of the cross, could grasp at nothing. More to it, he was detached from pleasure. On the cross, Jesus underwent the most agonizing kind of physical torment, a pain that was literally excruciating (ex cruce, from the cross), but he also experienced the extreme of psychological and even spiritual suffering (‘My God, my God, why have you forsaken me?’). And he was bereft of power, even to the point of being unable to move or defend himself in any way. Finally on that terrible cross he was completely detached from the esteem of others. In a public place not far from the gate of Jerusalem, he hung from an instrument of torture, exposed to the mockery of the crowd, displayed as a common criminal. In this, he endured the ultimate of dishonor. In the most dramatic way possible, therefore, the crucified Jesus demonstrates a liberation from the four principal temptations that lead us away from God. […]

But what did Jesus love on the cross? He loved the will of his Father [Love]. […] What he loved and what he despised were in a strange balance on the cross. Poor in spirit, meek, mourning, and persecuted, he was able to be pure of heart, to seek righteousness utterly, to become the ultimate peacemaker, and to be the perfect conduit of the divine mercy to the world. Though it is supremely paradoxical to say so, the crucified Jesus is the man of beatitude, a truly happy man. And if we recall our discussion of freedom, we can say that Jesus nailed to the cross is the very icon of liberty, for he is free from those attachments that would prevent him from attaining the true good, which is doing the will of his Father [Love].

One of the most brutally realistic and spiritually powerful depictions of the crucifixion is the central panel of the Isenheim Altarpiece painted in the late fifteenth century by the German artist Matthias Grünewald. Jesus’s body is covered with sores and wounds, his head is surrounded by a particularly brutal crown of thorns, his hands and feet are pierced, not with tiny nails, but with enormous spikes, and, perhaps most terribly, his mouth is agape in worldless agony. The viewer is spared none of the horror of this most horrible of deaths. To the right of the figure of Jesus, Grünewald has painted, in an eloquent anachronism, John the Baptist, the herald and forerunner of the Messiah. John is indicating Jesus as the Lamb of God, but he does so in the most peculiar way. Instead of pointing directly at the Lord, John’s arm and hand are oddly twisted, as though he had to contort himself in order to perform his task. One wonders whether Grünewald was suggesting that our distorted expectations of what constitutes a joyful and free life have to be twisted out of shape (and hence back into proper shape) in order for us to grasp the strange truth revealed in the crucified Christ.”

Isenheim Altarpiece (Matthias Grünewald)

Original Latin text Robert Barron refers to:

Sancti Thomae de Aquino Expositio in Symbolum Apostolorum (reportatio Reginaldi de Piperno)

(Textum Taurini 1954 editum ac automato translatum a Roberto Busa SJ in taenias magneticas denuo recognovit Enrique Alarcón atque instruxit)

Articulus 4

Passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus et sepultus


Nam, sicut dicit beatus Augustinus, passio Christi sufficit ad informandum totaliter vitam nostram. Quicumque enim vult perfecte vivere, nihil aliud faciat nisi quod contemnat quae Christus in cruce contempsit, et appetat quae Christus appetiit. Nullum enim exemplum virtutis abest a cruce.


Si quaeris exemplum contemnendi terrena, sequere eum qui est rex regum et dominus dominantium, in quo sunt thesauri sapientiae; in cruce tamen nudatum, illusum, consputum, caesum, spinis coronatum, et felle et aceto potatum, et mortuum. Igitur non afficiaris ad vestes, et ad divitias: quia diviserunt sibi vestimenta mea, Psal. XXI, 19; non ad honores, quia ego ludibria et verbera expertus sum; non ad dignitates, quia plectentes coronam de spinis imposuerunt capiti meo; non ad delicias, quia in siti mea potaverunt me aceto, Psal. LXVIII, 22.

Dutch Translation – Vertaling:

Artikel 4

Geleden onder Pontius Pilatus, gekruisigd, gestorven en begraven


Want zoals de zalige Augustinus zegt, de passie van Christus volstaat om de totaliteit van ons leven vorm te geven. Wie volmaakt wil leven, zou niets anders moeten doen dan verachten wat Christus verachtte op het kruis, en verlangen wat Christus verlangde [op het kruis].


Als je een voorbeeld zoekt van de verachting van aardse dingen, volg dan hem die de koning der koningen is en de heer der heerscharen, in wie zich de schatten bevinden van de wijsheid; op het kruis werd hij ontkleed, bespot, bespuwd, geslagen, gekroond met doornen, en gelaafd met azijn en gal, en is er gestorven. Daarom, wees niet gehecht aan kledij, en aan rijkdommen: want ze verdeelden mijn kleren onder hen, Psalm 21, 19; [wees] ook niet [gehecht] aan eer(bewijzen), want ik heb harde woorden en verwijten ondergaan; [wees] ook niet [gehecht] aan sociale rang (waardigheid, macht), want een doornen kroon wevend plaatsten ze die op mijn hoofd; [wees] ook niet [gehecht] aan genotvolle dingen, want in mijn dorst gaven ze mij azijn te drinken, Psalm 68, 22.