White Privilege on the Right and the Left – A Lesson from Malcolm X

White Privilege Forgotten by the Right

Another Brick in the Wall Lyric (Pink Floyd)

I’ve had students defend their rather negative attitude at school like this:

“High school is a time for rebellion. As a high school kid, you should disobey your teachers in order to discover yourself. Perhaps most of all, high school is a time for pranks and practical jokes.”

Anthropological considerations aside, from a socio-economic perspective this type of attitude towards high school is often a sign of privilege. Some parents even encourage their children to “experiment” at the very spot where their offspring should be preparing for the future. And by experimenting they don’t mean developing philosophical thought experiments or exploring a scientific hypothesis. They rather refer to a kind of mischief that is supposed to build a strong character and personality. When teachers complain about the conduct of their children, those types of parents either pretend to agree with the teachers or they try to excuse the misconduct by using phrases like “we’ve all been young” and “with youth comes youthful indiscretion…” Those parents know that what their children don’t learn at school, they will learn from high paid tutors who eventually get them into university.

James Baldwin Quote on Imitation

Apart from developing the weak spine of a spoilt brat, adolescents who grew up that way didn’t do anything else but imitate the kind of behavior that is advertised in pop culture time and again. We all develop an identity by mimetic (i.e. imitative) processes, of course, but it is quite ironic that the high school rascal thinks of himself as an original and daring character. This is the typical narcissism of the youngster who thinks of himself as a hero and doesn’t see that there is nothing heroic about “transgressing rules” at most of today’s permissive high schools. He is unable to love the reality of his situation, but is all the more in love with an unrealistic self-image of which he wants the confirmation by his peers. In the end, however, his eventual professional ambitions are often not “original” at all, as they turn out to be imitations of the ambitions of his parents and their social network.

Malcolm X on Education

When children come from a poor neighborhood and have to walk 10 miles a day to the nearest school, they don’t have the luxury to waste the precious time and money that their community invests in providing a good education. As it happens, some of those disadvantaged children end up at schools surrounded by rich kids who behave like so-called high school rebels. However, the poor child who starts imitating his “rebellious” classmates does not have the resources to compensate for the potential voids in his education as a consequence of his so-called rebellious behavior. There is not an army of high paid tutors waiting at home.

Moreover, in the process of growing up the disadvantaged kid will also start noticing that his mischief is separated from the same mischief committed by privileged youth of the same age group. Indeed some rich parents who do excuse the misconduct of their own children as “youthful indiscretion” will condemn the same behavior as “juvenile delinquency” when it is performed by so-called uneducated poor people, even more so when these are people of color. Racism runs deep. Add to this the fact that a lot of socio-economic problems today in communities of colored people are the consequence of a history dominated by white elites, and it becomes clear why a movement against discrimination calls itself Black Lives Matter to create “privilege for all” and not predominantly “white”.

James Baldwin Quote on the Paradox of Education

People on the political right should be more aware of the double standard behind blaming disadvantaged people for their own miserable situation. The fact of the matter is that opportunities are not equal for all. Some enjoy the privilege of getting away with so-called “youthful indiscretions”, for instance, while others are incarcerated for the very same youthful sins. Those types of privilege are often forgotten by the political right. Also, if we would truly live in a meritocratic society, and not just on paper, the likes of Donald Trump would never make it into the US presidential office (even if they were backed by powerful elites who were planning to use that type of president to push their own agenda).

Condoleezza Rice on Victimhood

In a worst case scenario, the downtrodden develop a deep-seated feeling of ressentiment. They develop an aversion to the ambitions they previously imitated from their privileged peers. They comfort themselves by getting a sense of self-worth in groups that claim to oppose everything privileged people stand for. As a privileged elite points to their mistakes and blames them for their miserable condition, while at the same time that privileged elite can afford making similar mistakes without having to pay for them, they are easily manipulated by recruiters who abuse their sense of victimhood. They fall for the basic story of every manipulator: “They reject you, but I see your potential…” Thus they become the slaves of false Messiahs who promise to deliver them from victimhood, but who actually keep the victimary status alive to gain power over their followers. Gangs thrive upon ressentiment, from ISIS to the Black Disciples to groups of Neo-Nazis.

It is important to realize that the violence originating from ressentiment cannot be disconnected from instances of systemic violence and oppression as described above. Ressentiment ultimately results from a comparison by people who feel disadvantaged, one way or the other, with people who are at least perceived as privileged. Although privileged people often cannot be held personally responsible for racism and other types of discrimination, there are historically grown structural injustices, which result in some people literally having more chances than others. So gang members are indeed personally responsible for pulling the trigger in acts of violence, but the way society is structured as a whole often hands them the weapons. As for the latter, we all bear some responsibility, if just for our voting habits.

To realize the depth of historically grown structural injustices, it is good to listen to the following speech of Kimberly Jones (be sure to watch the video below of Desiree Barnes against looters to get a complete picture of what this article is all about). Jones ends her powerful statement by saying “They are lucky that as black people what we are looking for is equality and not revenge…”:

White Privilege Forgotten by the Left

While the political right often remains blind to instances of deeply ingrained, historically grown systemic violence and social oppression, the political left often does not want to hear about individual freedom and responsibility. Since on many issues I tend to belong to a community of “white liberals” more than to a community of “white conservatives”, I will write in the first-person plural to develop a self-critical reflection. That is not to say I wouldn’t lean to the right as well sometimes. I guess I’m left in the middle.

Anyway, we liberal white folk, we think love for our neighbor should always include a recognition of our neighbor’s potential traumas. Especially in education we should be aware of the violence in its many guises children carry with them. We are all victims, one way or the other, be it of socio-economic circumstances, bullying, verbal and physical abuse, learning disabilities or mental disorders. Although the recognition of that reality is crucial to become a self-responsible person, it becomes a danger when it is used to simply excuse children for not taking part in the educational process as they should.

There is a significant difference in approaching children as being somewhat determined by their problems or as being free to learn despite their problems. In other words, there is a difference in approaching children as mere victims or as people with potential (think of the Pygmalion or Rosenthal effect in this regard). Not being demanding is not a sign of love and respect in education. You might become popular and powerful among young people in that way, but in the meantime you deny them the dignity to develop their talents. In fact, you become the double of those severe teachers who are only strict to gain a sense of power as well. It does happen, although perhaps more or less unconsciously, that the question to let a pupil pass during deliberations eventually has more to do with a powerplay between teachers than with the interest of pupils themselves. In any case, children from a privileged background will once again find ways to compensate for voids in their education as a consequence of an all too soft approach, while disadvantaged peers in the same educational situation remain the victims of oppressive circumstances. The political left often forgets that type of privilege. Again some people can afford being spoilt during the educational process, while others can’t.

Malcolm X Quote on White Liberal

We, white privileged liberals, should be aware of potentially similar dynamics in our assessment of systemic injustices experienced by people of color. Malcolm X (1925-1965) criticized a liberal approach that turns out to simply abuse the victimhood of colored people in a fight over power with white conservatives. He came to the conclusion that many white liberals, consciously or not, have an interest in maintaining that victimhood. Presenting themselves as liberators of a problem they will in fact never solve, those liberals time and again become false Messiahs who gain power and wealth by locking up their followers in an idea of victimhood. In 1963, Malcolm X formulated it this way:

“In this crooked game of power politics here in America, the Negro, namely the race problem, integration and civil rights issues are all nothing but tools, used by the whites who call themselves liberals against another group of whites who call themselves conservatives, either to get into power or to retain power. Among whites here in America, the political teams are no longer divided into Democrats and Republicans. The whites who are now struggling for control of the American political throne are divided into liberal and conservative camps. The white liberals from both parties cross party lines to work together toward the same goal, and white conservatives from both parties do likewise.

The white liberal differs from the white conservative only in one way; the liberal is more deceitful, more hypocritical, than the conservative. Both want power, but the white liberal is the one who has perfected the art of posing as the Negro’s friend and benefactor and by winning the friendship and support of the Negro, the white liberal is able to use the Negro as a pawn or a weapon in this political football game, that is constantly raging between the white liberals and the white conservatives. The American Negro is nothing but a political football.”

For more, listen to:

Against this quite cynical stance of Malcolm X I would argue that the majority of us, white liberals, is genuinely touched by the fate of disadvantaged people, especially oppressed people of color. We feel for them. We sympathize with their just cause to better their socio-economic situation. We are prepared to stand next to them in the fight against racism. Because of the prevalence of drug abuse, poverty and crime in some of their neighborhoods, we understand that it is often very difficult for young black people to fully participate in a good educational process. Hell, we know that some of our own children, growing up in the best of circumstances, wouldn’t take their chances at school if it wasn’t for the high paid tutors to pull them through. Let alone that they would be able to take their chances if they would grow up like some of their disadvantaged black counterparts.

Blaming those black youngsters for their own situation would thus be hypocritical. This is all the more so because the system we receive our privilege from is the same system that keeps them oppressed. Moreover, as privileged white folk we are always partly responsible for maintaining that system and its inherent oppressive violence. That’s why we quite easily refer to socio-economic circumstances when we are confronted with criminal conduct of black youth. We are convinced that at least some of that conduct may be excused, since it is to be partially understood as a consequence of our own violence. And so it happens that by taking up the cause of the disadvantaged fellow citizen, we clear our conscience. We take the moral high ground by judging everything and everyone we perceive as oppressive or racist, while maintaining the same privilege and wealth as them.

Reflexes of the Privileged – The White Conservative in the White Liberal

On the surface we, white liberals, might seem very different from white racists who openly look down on poor and oppressed people of color. However, we don’t really change our white privileged mindset if we merely approach those downtrodden as “helpless victims” who cannot achieve anything without “white” help. At the same time we rave about Steven Pinker’s claim that the world becomes less violent because we rarely ever have to deal with violence directly. We rave about Rutger Bregman’s observation that most people are good until we have to personally deal with those good people doing bad things. In that case we very conveniently refer to the latter as “psychos” – or we use some other convenient monstrous depiction.

James Baldwin Quote on Real Change

The same goes for our attitude towards people we perceive as having a “free spirit”. We rightfully celebrate someone like James Baldwin (1924-1987) as an icon of the Civil Rights Movement and the Gay Liberation Movement. However, we despise the 25 year old gay colleague who falls in love with a 17 year old adolescent. Perhaps this means that we would have only gossiped about James Baldwin if he would have been that colleague, because that is exactly what happened to him at 25.

This ambiguous attitude depends on the (physical or mental) distance between ourselves and the others we compare ourselves with. French American thinker René Girard (1923-2015) points out that others can become our heroes in a process of external mediation. This means that others who are somewhat external to our day-to-day life can become models or heroes we admire, and that they mediate some of our ambitions and (secret) dreams.

When those same others become part of the internal circle of our life, however, the dynamic of comparison may turn them into rivals. In a process of internal mediation our models easily become obstacles in the pursuit of our ambitions. They are often perceived as threats to our own position or way of life. That’s why we can stand the free spirited James Baldwin who is far away, and not the same free spirited person who is close by. The latter is often too intimidating. Just his mere presence is already experienced as competing with everything we unwittingly hold dear.

And so we listen to Charlie Parker (1920-1955) and Billie Holiday (1915-1959) in our hipster coffee houses, yet walk around the struggling musician, addicted to heroin, on the way home from work. We pity the poor young man who seems unable to escape a life of crime, yet condemn a poor young man from mixed descent like Diego Maradona, who did become successful and maintained his parents’ family from age 15. We Billie Holiday Quote on Plantationcuddle the rascal as long as he remains on the streets, but when he rises to the level (or beyond) our privileged situation we tend to look down on him. We actually don’t understand that you can take the man out of the street, but never completely the street out of the man, although we do pay lip service to that sentence. Someone like Maradona is a hero of the poor and the oppressed, first and foremost.

The fact that we often feel sympathy for the poor and the oppressed but sometimes look down on their heroes, is a sign of our complacent, paternalistic and condescending supremacy. Maybe we do want to remain saviors, so the problem we want to save people from has to also remain. Disadvantaged communities don’t need this type of false Messiahs. Therefore, we privileged liberals should realize that we often are more concerned with taking down our conservative “enemy” than with actually focusing on the victims of systemic injustices in our institutions. We should truly reflect on the fact and its implications that our lives, spent in the privileged layers of society, have more in common with the lives of our privileged conservative neighbors than with the lives of the disadvantaged. As long as we use movements like Black Lives Matter in a polarized political powerplay that actually drowns the potential for a policy of social reform, we will remain the folk that Malcolm X characterized so sharply.

Taking Matters into Own Hands

On February 14, 2018, 19-year-old Nikolas Cruz shoots 17 people at his former high school in Parkland, Florida. He has already attempted suicide by then. His autism is one of the factors that makes him a target of heavy harassment throughout his youth. His story makes clear that it is not his autism per se that makes him violent to himself and to others, but the social rejection he experiences by bullies, time and again.

David Dorn

On June 2, 2020, a young man shoots David Dorn in front of a pawnshop in St. Louis. David Dorn is a 77-year-old African-American retired police captain. During the social unrest after the police murder of George Floyd, he tries to protect a friend’s pawnshop from looters. It becomes fatal to him. 24-year-old Stephan Cannon is arrested a week later on suspicion of murder.

What Nikolas Cruz and Stephan Cannon have in common is the experience of social rejection. Something like that has similar effects on the brain as physical violence. The former experiences systematic rejection because of his autism, the latter experiences systemic rejection because of his skin color. Both forms of rejection are to be condemned. Unfortunately, neither Cruz nor Cannon seem to experience this condemnation. As a result, they ultimately share another violent reality: they make innocent others, i.e. scapegoats pay for the frustrations they both experience in the course of their lives.

It might be tempting to further isolate perpetrators such as Cruz and Cannon and to explain their violent actions on the basis of a hyper-individual problem from which they would suffer. However, this is all too easy and actually indicates a cowardly attitude. The way communities are made up does play a role in the way individuals behave. In other words, each community has a share and a responsibility in the violence perpetrated by some individuals. Again, a social environment might not pull the trigger, but it often does hand the weapons (see above). This is not to say that perpetrators of violence themselves bear no overwhelming responsibility. Cruz and Cannon do have a freedom of choice. In the end, they pull the trigger – or not.

It is important that Black Lives Matter acknowledges that someone like Stephan Cannon is also one of those blacks who feel rejected in a society dominated by white privilege. Stephan Cannon’s violence, as a revenge against the violence of social discrimination, is an actual imitation and continuation of white supremacy violence. It is precisely for this reason that Black Lives Matter, in addition to making an analysis of the causes of revenge against innocent third parties, must also clearly condemn this form of violence. If it doesn’t, it puts that condemnation in the hands of its opponents. The latter can then continue to live with the illusion that they have nothing to do with the frustrations of a young criminal. In that case, a society dominated by white privilege remains blind to its own violence. The condemnation of violence is therefore not a side issue in the struggles of movements such as Black Lives Matter. It belongs to their essence, at least if they don’t want to become part of the violent hatred they thought they were opposing.

So it is important that protesters against injustices listen to people like Desiree Barnes (a former Obama aide, by the way):

Alphonso Jackson Quote on Victimization and Blame

Malcolm X did not advocate violence as a necessary means to solve the problem of racial injustices. Following Malcolm X, oppressed people of color are not helped by an approach that turns perpetrators of violence from their communities into mere victims of other violence. It only turns those communities as a whole into the poor victims privileged liberals paternalistically love to use in their rivalry over power against privileged conservatives. Again, if movements like Black Lives Matter do not condemn violence against innocent bystanders, those conservatives will easily put the blame for violence on the side of protesters and remain blind to the reality of systemic violent oppression.

In short, following Malcolm X and other African-American voices on the matter at hand, black people in America should not look at themselves through the eyes of some of the white conservatives or white liberals, who often treat them as criminals or victims respectively. They should look at themselves as people with the potential to create a more just society, who can take matters into their own hands, and who can become agents of change.

James Baldwin Quote on Higher Dreams


James Baldwin Quote on Love for America

Malcolm X Quote on Human Beings


Malcolm X Quote on White Liberal



WHY WE HATEIn de loop der jaren heb ik heel wat materiaal verzameld waarnaar expliciet in de documentaire-reeks Why We Hate wordt verwezen. Ik deel het relevante materiaal graag per aflevering, telkens ook met aanduiding van enkele kerngedachten. Wie interesse heeft in de psychosociale dynamieken die het menszijn beheersen, krijgt op die manier misschien aanzetten tot verdere reflectie.


Kerngedachte 1: de bron van een bepaald soort liefde is dezelfde als die van haat

De eerste aflevering van Why We Hate laat zien hoe het vermogen dat ons in staat stelt om lief te hebben ook de bron kan zijn van haatdragend en gewelddadig gedrag. Empathie (het vermogen om je in te leven in de situatie van iemand anders) leidt niet automatisch tot liefde. Hoe meer we ons bijvoorbeeld verbonden voelen met de mensen van een eigen groep of kliek, hoe haatdragender we soms zijn tegenover mensen die we percipiëren als “vijanden” van onze bondgenoten.

De wereld van apen en mensapen houdt ons een spiegel voor aangaande de bokkesprongen van de empathie. In deze aflevering verwijst evolutionair antropoloog Brian Hare onder andere naar het onderzoek van zijn mentor, primatoloog Frans de Waal, in verband met vergelijkingsgedrag bij kapucijnaapjes. Op het moment dat één van twee zulke aapjes druiven krijgt in plaats van komkommer, wordt het aapje dat komkommer blijft krijgen gaandeweg kwaad. Het is niet de ongelijkheid op zich die voor die kwaadheid zorgt, maar wel het vermogen van het ene aapje om zich in te leven in het andere aapje. Door dat inlevingsvermogen kan het zijn eigen situatie vergelijken met de situatie van het andere aapje.


Ons menselijk rechtvaardigheidsgevoel, dat natuurlijk te maken heeft met dergelijk vergelijkingsvermogen, kan dus ook kwaadheid, haat en zelfs gewelddadige reacties veroorzaken. De paradox is dat een ervaring van verbondenheid (jezelf kunnen inleven in de situatie van een ander) in sommige omstandigheden leidt tot rivaliteit. Niet het verschil op zich veroorzaakt vaak problemen, wel de mate waarin mensen zich met elkaar identificeren. In dat identificatieproces verdwijnt juist het verschil – althans “theoretisch”. Als we iets verlangen of ambiëren omdat we ons vereenzelvigen met een bewonderde ander, dan zal die ander onze gehate rivaal worden op het moment dat we het wederzijds verlangde object niet kunnen of willen delen.

Kortom, net omdat we ons in de positie van iemand anders kunnen verplaatsen, omdat we kunnen doen alsof we iemand anders zijn, of nog anders geformuleerd, omdat we het vermogen hebben om anderen te imiteren, kunnen anderen ook onze rivaal en onze vijand worden. Het mimetisch (= imitatief) vermogen dat de basis vormt voor ons empathisch vermogen, kan resulteren in vormen van verbondenheid en liefde, maar ook in vormen van vijandschap en haat (voor meer, lees: The Two Sides of Mimesis: Girard’s Mimetic Theory, Embodied Simulation and Social Identification van Vittorio Gallese). René Girard heeft het verlangen op basis van een imitatief identificatieproces, dat soms leidt tot rivaliteit en geweld, de mimetische begeerte genoemd.


Kerngedachte 2: de liefde voor een sociale status leidt tot zelfhaat en haat tegenover anderen

Cicela Hernandez vertelt in de eerste aflevering van Why We Hate hoe ze van “gepeste” zelf “pester” werd. Ook uit haar verhaal blijkt dat identificatieprocessen aan de basis liggen van haar haatdragend gedrag. Het slachtoffer dat ze het hardst had aangepakt, was een meisje waarin ze zichzelf herkende. Eigenlijk had Cicela naar zichzelf leren kijken door de ogen van wie haar vroeger pestte. Ze begon zichzelf in zekere zin te haten, waardoor ze ook anderen haatte in wie ze zichzelf weerspiegeld zag. Gedurende een vrij lange periode in haar middelbare schoolloopbaan imiteerde ze letterlijk het gewelddadige gedrag van de boosdoeners in haar leven. En waarschijnlijk zouden sommige van haar slachtoffers later op hun beurt pesters worden. Aldus houdt de vernietigende dynamiek van het geweld zichzelf in stand.

Het verhaal van Cicela maakt duidelijk dat het verlangen naar macht en status alweer berust op imitatieve processen. Cicela had geleerd om zich te spiegelen aan degenen die haar pestten, en op basis daarvan was ze beginnen te verlangen naar hun status en machtspositie. Tegelijk vergrootte dat de haat tegenover bepaalde aspecten van haar eigen persoonlijkheid. Kortom, de (mimetisch aangestuurde) liefde voor een sociale status binnen een “eigen” groep impliceert altijd een vorm van zelfhaat.

Anderzijds toont het verhaal van Megan Phelps-Roper in deze aflevering dat de liefde voor een groepsafhankelijk zelfbeeld niet alleen gepaard gaat met zelfhaat, maar ook met haat tegenover anderen. Megan is een voormalig lid van de Westboro Baptist Church, een fundamentalistische groep christenen die het vooral niet begrepen heeft op katholieke christenen, Joden en de LGBTQ-gemeenschap. Binnen de Westboro Baptist Church is er een grote samenhorigheid, geborgenheid, harmonie en vrede. Die vrede is echter gebaseerd op het uitsluiten en demoniseren van zogenaamde “vijanden”. Juist zoals sommige kliekjes in om het even welke context “vrede” creëren door anderen te onderdrukken of simpelweg af te wijzen.

Dat sociale afwijzing een vorm van geweld is met gelijkaardige effecten in de hersenen als fysiek geweld, komt ook aan bod in deze aflevering. School shootings zijn te begrijpen als wraakacties. De jonge daders imiteren het sociale geweld dat hun is aangedaan. Dat hun slachtoffers vaak niets met dat geweld te maken hebben, deert hen niet. In hun kwaadheid op de wereld beseffen ze zelfs niet dat ze eigenlijk zondebokken laten boeten. Bovendien leidt de grote media-aandacht soms tot copycat gedrag. Andere gefrustreerde jongeren die zich sociaal niet aanvaard voelen, zien in het gewelddadige gedrag van school shooters een manier om toch een vorm van sociale erkenning en aandacht op te eisen – zij het negatieve.


Als lid van de Westboro Baptist Church werd Megan Phelps-Roper natuurlijk ook door een groot deel van de samenleving scheef bekeken en afgewezen. Alleen voelde zij niet de noodzaak om die ervaring van afwijzing te compenseren door een of ander fysiek haatmisdrijf. Ze ervoer immers waardering van haar familie.

Kerngedachte 3: kritiek van zelfbeelden is noodzakelijk voor waarachtige liefde en vrede

De getuigenis van Megan Phelps-Roper laat de gevaren zien van elke sociale constructie. Op het moment dat je denkt “verlicht” of “zuiver” te zijn omdat je niet behoort tot een bepaalde groep (in haar geval katholieken, Joden en de LGBTQ-gemeenschap), verblijf je eigenlijk in de duisternis die de menselijke soort al heel haar geschiedenis achtervolgt. De atheïst die zich heeft afgekeerd van bepaalde religieuze waanvoorstellingen en religie als bron van alle kwaad beschouwt, is in hetzelfde bedje ziek als de gelovige fundamentalist die vanuit eenzelfde superioriteitsgevoel het zogenaamd “kwaadaardige” atheïsme veracht.

Zolang het kwaad “buiten” de eigen groep en het eigen hart wordt geplaatst, kan het kwaad juist voortwoekeren. Je hebt dan immers een rechtvaardiging om groepen zogenaamde “boosdoeners”, “onverlichte barbaren” of “perverselingen” af te wijzen, te discrimineren of zelfs te elimineren. De geschiedenis bevat keer op keer de ironie dat het grootste geweld onder zowel religieuze als seculiere regimes wordt gedaan vanuit de overtuiging dat daarmee “een vreedzame wereld” wordt nagestreefd. Om dat soort psychisch, sociaal en/of fysiek geweld te vermijden is kritiek op die overtuiging binnen de eigen groep dus noodzakelijk.

Toevallig kwam Megan Phelps-Roper online in contact met de Jood David Abitbol en zijn blog, Jewlicious. In plaats van haar onmiddellijk te “klasseren”, ging hij met haar het inhoudelijke gesprek aan, meer specifiek het inhoudelijk theologische gesprek. Op die manier kon ze uiteindelijk breken met bepaalde ideeën uit haar groep en kon ze ook kritiek geven op het onrealistische beeld dat ze van zichzelf had gehad. Ze ontdekte dat de “buitenwereld” helemaal niet zo demonisch was als ze gewoon was te denken. Tegelijk ontdekte ze bij zichzelf dat ze helemaal niet zo “moreel superieur” was.

Megan had zich heel haar leven verbonden gevoeld met een groep die hartstochtelijk werd gehaat. In een poging om hun “vijanden” te overtroeven en zich op die manier van hen te onderscheiden, beantwoordde de groep die haat met haatberichten, wat de vicieuze cirkel van de intolerantie uiteindelijk in stand hield. De tragische paradox is dat de poging om de gelijkenissen met anderen te ontkennen ertoe leidt dat mensen juist steeds minder van elkaar verschillen en op elkaar beginnen te gelijken. Hoe meer haat met haat wordt beantwoord, hoe meer de hatende partijen elkaars dubbelgangers worden.

Daarentegen is het erkennen van een gedeelde menselijkheid de mogelijkheidsvoorwaarde om elkaars verschillen werkelijk te leren respecteren. Megans erkenning dat anderen in de eerste plaats “mens” waren zoals zij, maakte de liefde en het respect voor anderen mogelijk, alsook voor zichzelf, niettegenstaande ze werd uitgesloten door haar familie. Alleszins blijkt uit haar situatie dat intolerantie in de eerste plaats ligt bij mensen die anderen uitsluiten en de dialoog weigeren, en niet bij wie uitgesloten wordt.

Kerngedachte 4: geweldloos conflict in plaats van gewelddadige vrede is mogelijk

black-lives-matter-fontElke emancipatorische beweging moet zich afvragen in welke mate ze werkelijk emancipatorisch is. Wil de Black Lives Matter (BLM) beweging bijvoorbeeld geen factor zijn die de polarisatie in de samenleving aanwakkert, dan zal ze mogelijke kritiek niet automatisch mogen zien als een aanval op de beweging zelf. Als ze geen kritiek kan verdragen, dan kunnen vijanden van de beweging immers gemakkelijk zeggen: “Zie je wel, die beweging is niet eerlijk; ze wil bepaalde feiten niet onder ogen zien!” In dat geval speelt de beweging in de kaart van het racisme.

Als de beweging daarentegen werkelijk het racisme wil aanpakken (en dus eigenlijk zichzelf op termijn overbodig wil maken), dan zal ze mogelijke tegenstanders moeten ontwapenen door zich de reflex van een gezonde zelfkritiek eigen te maken. Want je wil niet vervallen in het mechanisme van een gesloten gemeenschap als de Westboro Baptist Church, waarbij een lid dat kritiek geeft op de eigen organisatie onmiddellijk als een “verrader” wordt verbannen. Zoiets houdt op termijn alleen maar een gewelddadige vrede in stand – een vrede die gebaseerd is op het geweld van uitsluiten, discrimineren, haten en elimineren.

Peace I leave with youHet is dus goed dat een beweging als Black Lives Matter ook zogenaamd “dissidente stemmen” uit de eigen, zwarte gemeenschap beluistert. Op die manier wordt ze niet de zoveelste beweging in de geschiedenis van de mensheid die eigenlijk het kwaad in stand houdt dat ze dacht te bestrijden omdat ze haar eigen (fysiek en ander) geweld beschouwt als “goed en gerechtvaardigd”. Het boek Virtuous Violence, dat in de eerste aflevering van Why We Hate te zien is op de tafel van Brian Hare, beschrijft dat proces (zie slides). De mogelijkheid van debat in eigen rangen kan exemplarisch zijn voor het streven naar een samenleving waarin de vrede van geweldloos conflict (respectvolle discussies) het uiteindelijk haalt van de opeenvolgende gewelddadige vredes “van deze wereld”.




Zie vooral, voor wat de laatste link betreft, het beeldmateriaal van chimpansees dat ook aan bod komt in de eerste aflevering van Why We Hate. Scroll naar PART IV – THE ORIGIN AND EVOLUTION OF CULTURAL FACTS EXPLAINED (2 VIDEOS).

P.S. Een reflectie ter illustratie van inzichten uit de eerste aflevering

Atheïsme brengt niets slechts voort. Je kan niets verkeerd doen in de naam van “er is geen god”.

Atheïsme brengt evenwel ook niets goeds voort. Je kan niets goed doen in de naam van “er is geen god”.

Atheïsme is niet immoreel. Het is ook niet moreel. Atheïsme heeft simpelweg geen onmiddellijke morele implicaties. Het is amoreel.

Vandaar dat seculiere regimes hemels kunnen zijn, maar ook de hel op aarde, wat doorheen de geschiedenis al is gebleken.

Wie denkt dat “de bron van het kwaad” ergens concreet te situeren is volledig “buiten” zichzelf – bijvoorbeeld in “godsdiensten” -, en wie denkt dat de eliminatie van die zogenaamde bron op termijn zorgt voor vrede, stapt eigenlijk mee in een proces dat juist het kwaad veroorzaakt.

Om dat proces te vermijden moet elke emancipatorische beweging – zowel van godsdienstige als van niet-godsdienstige aard – bereid zijn tot zelfkritiek. Doet ze dat niet, dan blijft ze blind voor haar eigen vooroordelen en speelt ze in de kaart van tegenstanders die haar die vooroordelen kunnen aanwrijven. In dat geval groeit de maatschappelijke polarisatie.

Een beweging die geen zelfkritiek toelaat en dissidente stemmen onmiddellijk als “verraders” verbant, wordt zelf de belichaming van een intolerantie die ze dacht te bestrijden. Ze wordt een sektarische, gesloten gemeenschap die zich opsluit in een echokamer.

De geschiedenis bewijst echter dat mensen ook de respectvolle discussies van het democratische “geweldloze conflict” aankunnen, waardoor de uitsluitingsmechanismen van totalitaire “gewelddadige vredes” worden vermeden.



The God of Christ Equals the Pinnacle of Narcissistic Sadomasochism?


A good way to assess the passion story of Jesus and what it allegedly reveals about the God of Christ, is the parable of the prodigal son in Luke 15:11-32. Jesus uses the father in this parable to clarify something essential about the God he proclaims. When the son returns, not without opportunistic motives, the father runs towards his son from the moment he sees his son appear on the horizon. The father does not run to his son to punish him, but to forgive him and to welcome him “full of grace”. This “space of grace” gives his son the opportunity to really become aware of the evil he has done. And although grace has no power or control over this potential response (it is not guaranteed that the son will truly regret what he has done), grace is “all-powerful” in the sense that it gives itself independent of its eventual outcomes.

So, in any case, the grace of the father allows the son to no longer be ashamed of himself and to sincerely repent for his mistakes. If he truly accepts the love of his father, he will be able to take responsibility for his wrongdoings without being crushed under guilt. He will imitate the love he experiences by trying to make up for the hurt he has done to others and by trying to do justice. To quote Augustine of Hippo (354-430) (On the Spirit and the Letter Chapter X [16]): “Grace is bestowed on us, not because we have done good works, but that we may be able to do them.” (Original Latin, DE SPIRITU ET LITTERA LIBER UNUS, X: [gratia] quando quidem ideo datur, non quia bona opera fecimus, sed ut ea facere valeamus […]).

Because grace liberates us from the fear of being crushed under the weight of our mistakes, we will more easily take responsibility for them ourselves, instead of letting an easy scapegoat “pay” for what we did. If we accept the grace that does not crush us, it prevents us from crushing others as well. Grace liberates us from our damaging need to be “perfect” and thus lets us discover “the joy of being wrong”. In other words, grace liberates us from our narcissistic self-images and paradoxically prevents us from doing further harm to ourselves and others. As we experience forgiveness for our trespasses, we are enabled to forgive “those who trespass against us” (see the Lord’s Prayer in Matthew 6:9-13).

Analogous to the attitude of the father in the parable of the prodigal son, the suffering of Jesus should not be interpreted as a sign that there is a God who would punish us for our transgressions (but lets his Son take the blows we actually should receive). On the contrary, the suffering of Jesus is a consequence of a love that is radically independent of violence. It is the consequence of a love that does not answer violence with violence. It is the consequence of a forgiving withdrawal from violence, which makes room for the life of others (even “enemies” become “neighbors”).

Just like the father in the parable of the prodigal son running towards his son is not a sign that he wants to punish his son, the suffering of Jesus is not a sign that there is a God who wants to punish us. Just like the father of the parable running towards his son is a sign that he wants his son to become fully alive by bestowing a forgiving love upon him, the suffering of Jesus is a sign of a love that does not desire our death or suffering, but that wants us to be fully alive.

The cross of Jesus reveals that this love is not even affected by death, but that it is “fully alive” in the fact that neither “friend” nor “foe” died in what could have been a civil war. Jesus’ forgiving withdrawal from violence – his radical refusal to kill – saves others from death. Therefore the first followers of Jesus believe that he is “the Christ” who embodies the love that is not affected by death – the love that is thus revealed as “eternal”, as God. The suffering of Jesus is God, revealed as non-violent love, “running towards us” in the forgiving withdrawal from violence. Hence, whenever we participate in this mutual and imitative forgiving withdrawal from violence, God as love “is in our midst”. As this love is eventually not affected by death, it pierces through the narcissistic self-images we usually develop to hide ourselves from the reality of death. Thus the non-violent love that is not affected by death saves ourselves and others from alienating, destructive relationships between ourselves and others (because of that narcissism). It saves us from what is traditionally called “original sin”.

The grace that is revealed in Jesus in a unique way (but which shows itself in other “places” as well) prevents us from sacrificing others to “pay” for our sins. It allows us to truly take responsibility for our mistakes, without fear. It prevents us from hunting for scapegoats really, which is done in traditional religious systems. The following text points both to the “perversion” of Christianity (when it is understood as merely the ultimate consequence of traditional religious systems) and to an “authentic” Christianity (understood from Jesus’ obedience to a love that desires “mercy, not sacrifice”).

The traditional religious and mythical “deified” hero saves others by killing – which eventually results in the self-sacrifice of the hero. Jesus saves others because he refuses to kill – which reveals Jesus as embodying a love that gives itself and “lives” even unto death.

The Basic Religious Story

Aztec human sacrificeHumans commit transgressions of god given laws. The gods get angry. Disasters happen as divine punishment. Humans bring sacrifices which reconcile them with the gods. Peace is restored.

We all know the drill. Myriad variations of this story exist in religions old and new.

Some Christians are convinced, however, that the Christian variation of the basic religious story is quite unique. They believe that the Christian story therefore reveals “the true God” as opposed to “the bleak imitations of the divine in other religions”.

Yes, those Christians say, God is aware of us humans committing transgressions. However, according to their scenario, we should have the humility to recognize that the cost of our transgressions is too big to pay off our debt by merely human means. That’s why God sent us his only begotten Son Jesus, who loved us so much that He obediently sacrificed Himself and thus reconciled us with God, his Father.

Grace in this context is understood as God’s willingness to sacrifice his Son Jesus for our transgressions. This “final” sacrifice allegedly saves us from the desperate attempts to pay off our debts by sacrificing ourselves and our neighbors. Jesus thus is the “Savior” or the “Christ”. Instead of punishing us with disasters, God gave us the means to buy his peace through Christ’s death and resurrection (the so-called proof of the divine nature of the whole process). Well, at least until apocalyptic “end times” that is, and those who still do not repent and accept God’s laws and his Son – the means to buy his peace – are wiped off the face of the earth with Christ’s vengeful return.

The first time I heard this interpretation of the Christian faith, I remember thinking: “If that’s what Christianity is all about, count me out.” Nowadays I would still refuse to call myself a Christian if it implied playing to this so-called “divine” absurdity. However, literary critic and anthropologist René Girard (1923-2015), theologians like Dietrich Bonhoeffer (1906-1945), Raymund Schwager SJ (1935-2004), Anthony Bartlett (°1946), Wolfgang Palaver (°1958), James Alison (°1959) and Michael Hardin (°1968), as well as atheist thinkers like Slavoj Zizek (°1949) helped me discover that the Gospel actually paints a radically different picture of God.

Christianity as the Ultimate Religious Story (= The Perversion of Christianity)

If the God of Christ is what some Christians make of Him, then He is the pinnacle of narcissistic sadomasochism. He is narcissistic because He receives all kinds of presents of reconciliation, but lets you know that no present is ever good enough to satisfy Him. Instead, He provides you with the present that you should offer Him, namely the sacrifice of his Son. As far as father-son relationships are concerned in this picture of Christianity, God is the ultimate sadist who is only appeased by the terrible suffering and death of his obedient Son. Finally, from this perspective God is also the ultimate masochist. After all, He desires the experience of pain in his very Being by “becoming flesh” in a crucified Son who is actually “one” with Him. To this masochist, the pain of the crucifixion is proof that He receives his desired gift and that He has total control over the relationship between Himself and humans.

It is not just the narcissism of a so-called God that is established by this interpretation of Christianity. Perhaps this story, above all, protects the narcissistic self-image of humans. The so-called “humility” in confessing the unworthiness and inability of your efforts to make up for wrongdoings is an easy way out of the burden of responsibility. Referring to so-called uncontrollable flaws gets you off the hook from truly making mistakes altogether. If you can’t help it, then you are actually without “real” faults. Narcissists believe that any mistake they make is eventually always the responsibility of something or someone else. They actually fear the freedom of not being perfect. The narcissistic impulse even exonerates the ones who are responsible for the crucifixion of Jesus. In the end they are perceived as contributing to God’s plan.

In short, according to this interpretation of Christianity, the God of Christ is superior to the so-called “false” gods of other religions because apart from being the most powerful killer, He allegedly also is the most merciful one. Instead of punishing us for our transgressions right away, He sends his Son to die in our place. Moreover, between the resurrection of that Savior – the Christ –, the outpouring of his Spirit and the end of times with the return of Christ, we are told that we can be saved one last time if we recognize our transgressions and accept that Christ died for them. If not, we will be sacrificed anyway during Christ’s Second Coming, which fulfils God’s Last Judgment.

Jesus SupermanIf we are to believe this account, then the God of Christ is a hero of unmatched mythical proportions. He saves others from the deadly disasters He Himself would be responsible for by provisionally killing Himself as the potential presence of wrathful violence in the sacrifice of his Son. In other words, from this perspective the God of Christ is a force of violence that controls itself and others by violent sacrificial means. The peace of Christ is the violent peace of sterile uniformity, established by sacrifice.

Christianity as the End of the Traditional Religious Story (= Authentic Christianity)

The belief that sacrifices can be effective to end deadly catastrophes depends on the belief that sacrifices have something to do with violent sacred forces. The deities of religions old and new are depicted as causing all kinds of violent crises, like natural disasters, pandemics and the outbreak of violence within and between communities. It is believed, time and again, that those violent deities demand sacrifices to be appeased.

“God”, in a traditional religious sense, is perceived as being responsible both for violence of epidemic proportions that potentially destroys human communities and for the vaccine of sacrificial violence that preserves or restores them. When traditional religious people make a sacrifice, they believe that they are not accountable for what they are doing, but that God is the true author of the ritual. Sacrifices are perceived as not belonging to the human world. They are seen as belonging to the world of the sacred, and ritual sacrifice is simply the fulfilment of a sacred commandment. It is the so-called inevitable, fatal process of “making something or someone sacred” (Latin “sacer facere”; hence the Latin noun “sacrificium”). In short, sacrifices are part of the world of the sacred, which is traditionally understood as the world of violence.

Myths sustain the belief in the sacred nature of violence. As such, they are justifications of sacrifice. Myths are stories of so-called “redemptive” violence. In the Gospel the leaders of the Jewish people try to establish a myth concerning their fellow Jew Jesus of Nazareth. The Pharisees and chief priests describe Jesus as an increasingly popular rebel leader who could lead an uprising against the Roman occupier of Judea. A war with the Romans would mean the end of the Jewish nation and culture. Therefore the Jewish leaders see no other solution than to get rid of Jesus. It is their way of justifying his elimination (John 11:45-50):

Many of the Jews who had seen what Jesus did, believed in him. But some of them went to the Pharisees and told them what Jesus had done. Then the chief priests and the Pharisees called a meeting of the Sanhedrin.

“What are we accomplishing?” they asked. “Here is this man performing many signs. If we let him go on like this, everyone will believe in him, and then the Romans will come and take away both our temple and our nation.”

Then one of them, named Caiaphas, who was high priest that year, spoke up, “You know nothing at all! You do not realize that it is better for you that one man die for the people than that the whole nation perish.”

In the case of Jesus, the Gospel of John leaves no doubt that these allegations are false. The Evangelist lets Pontius Pilate, the Roman prefect, unwittingly declare the truth about the arrested Jesus, namely that Jesus is innocent. Jesus does not wish to establish a “kingdom” or “peace” in competition with “the kings of this world” (whose peace is based on sacrifices – like the “Pax Romana”). In other words, the Gospel of John reveals the plot against Jesus by the Pharisees and the chief priests as a scapegoat mechanism: Jesus is wrongfully accused. Indeed, Jesus refuses to start a civil war wherein friends and enemies would get killed (John 18:33-38):

Pilate summoned Jesus and asked him, “Are you the king of the Jews?” “Is that your own idea,” Jesus asked, “or did others talk to you about me?” “Am I a Jew?” Pilate replied. “Your own people and chief priests handed you over to me. What is it you have done?”

Jesus said, “My kingdom is not of this world. If it were, my servants would fight to prevent my arrest by the Jewish leaders. But now my kingdom is from another place.” 

You are a king, then!” said Pilate. Jesus answered, “You say that I am a king. In fact, the reason I was born and came into the world is to testify to the truth. Everyone on the side of truth listens to me.”

What is truth?” retorted Pilate. With this he went out again to the Jews gathered there and said, “I find no basis for a charge against him.”

The Gospel clarifies that the sacrifice of Jesus makes no sense whatsoever, as Jesus has nothing to do with the world of violence. Moreover, since the Gospel recognizes who God truly is in the non-violent love of Jesus, it also reveals that the violent God of traditional religion is actually non-existent. In the latter sense, the Christian faith contains a radical atheism and intrinsically finishes off every religious story. There is neither a God who is responsible for violent chaos to punish us for our transgressions, nor a God who demands sacrifices to restore order. Natural disasters have natural causes. Violence is not a sacred, but a human reality. There is no God as some kind of “Master of Puppets” who is in total control and who can be manipulated with sacrifices to gain control ourselves. As this God is blamed for things He cannot possibly be responsible for – since He does not exist –, He is the ultimate scapegoat.

COVID-19 End TimesThe Gospel reveals that we, humans, tend to be guided by the scapegoat mechanism. Instead of acknowledging our freedom and creative strength as human beings to deal responsibly with disasters, we tend to look for the so-called “masterminds” behind the crisis situations we encounter. Conspiracy theories are the secularized version of traditional religious and mythical thinking. They provide us with a false sense of security and the delusional entitlement to sacrifice so-called “evil” others, who are believed to be responsible for the crisis at hand in the first place. In the case of a pandemic like COVID-19, some keep believing there is a God who punishes us for allowing evildoers in our midst, while others believe powerful people developed a plot that involves deliberately spreading a virus on their path to world dominion.

In the Gospel, the scapegoat mechanism that is used by humans to falsely justify sacrifices, time and again, is personified as Satan or the devil. Jesus reveals that it is this deceitful and lying “devil” who demands sacrificial murders, while God is a God of radically non-violent love who “desires mercy, not sacrifice” (Matthew 9:13). Contrary to the above mentioned depiction of the Christian faith, the Gospel clearly reveals that humans, inspired by the devilish scapegoat mechanism, demand the sacrifice of Jesus, and not God (John 8:39-44):

“If you, Pharisees, were Abraham’s children,” said Jesus, “then you would do what Abraham did. As it is, you are looking for a way to kill me, a man who has told you the truth that I heard from God. Abraham did not do such things. You are doing the works of your own father.”

“We are not illegitimate children,” they protested. “The only Father we have is God himself.”

Jesus said to them, “If God were your Father, you would love me, for I have come here from God. I have not come on my own; God sent me. Why is my language not clear to you? Because you are unable to hear what I say. You belong to your father, the devil, and you want to carry out your father’s desires. He was a murderer from the beginning, not holding to the truth, for there is no truth in him. When he lies, he speaks his native language, for he is a liar and the father of lies.”

Those who desire the sacrifice of Jesus try everything to involve him in the world of violence, in order to still provide their act of violence with some foundation. After all, their myth of self-defense against the man who is supposed to be a violent threat only holds water if Jesus eventually does take part in the game of violence to gain controlling power. As Jesus continuously refuses to answer violence with violence, they grow increasingly desperate. This translates into the growing vehemence of the violence used against Jesus. Despite these efforts to tempt him to use violence, Jesus continues to obey “the will of his Father”, which means that he walks the path of a radically non-violent love. The powers that need the lie of an outside threat to justify their myths of self-defense cannot stand this truth about the scapegoat in their midst. That’s why Jesus is crucified.

To his opponents, the crucified Jesus seems to have lost. “He saved others, he cannot save himself” (Matthew 27:42), they exclaim mockingly. However, when Jesus dies, further attempts to draw him into the world of violence become impossible. Hence, the violent logic that needs, at least, its victim’s involvement in violence to justify itself, utterly fails. What dies on the cross is the foundation of violence. That’s why Jesus proclaims, right before dying: “It is finished” (John 19:30). The universal lie of the scapegoat mechanism behind the ever-recurring myths of redemptive violence is revealed. In that sense, Jesus is: “The Lamb of God who takes away the sin of the world” (John 1:29). René Girard writes – in I See Satan Fall Like Lightning (Maryknoll: Orbis Books, 2001), 142-143:

Je vois Satan tomber comme l'éclair (1999)“By nailing Christ to the Cross, the powers believed they were doing what they ordinarily did in unleashing the single victim mechanism. They thought they were avoiding the danger of disclosure. They did not suspect that in the end they would be doing just the opposite: they would be contributing to their own annihilation, nailing themselves to the Cross, so to speak. They did not and could not suspect the revelatory power of the Cross. […] The powers are not put on display because they are defeated, but they are defeated because they are put on display.”

Again, what dies on the cross is the foundation of the violent logic. What lives on the cross, on the other hand, is the self-giving love that saves lives by refusing to kill. No Jew, no Roman, neither friend nor foe died. The love revealed in Jesus, which withdraws from rivalry over power altogether, is all-powerful, not in the sense that it has total control over others, but in the sense that it is not even destroyed by death and thus remains completely independent of the world of violence. The death of Jesus is the ultimate withdrawal from violence and the ultimate gift of life-giving grace.

On Easter Sunday, the crucified Jesus is revealed to his followers as the living presence and embodiment of the non-violent God, of non-violent love. Therefore, the Eucharistic commemoration of Jesus’ death is not the repetition of deadly violence to establish peace. It is the sacramental presence of Jesus as Risen Christ and true Messiah, who does not feed on violence to become a so-called savior, but who invites us to imagine ever new ways of sharing in the Spirit of his forgiving withdrawal from violence. The more we thus mutually and mimetically give room to each other’s life and each other’s differences, the more we are inhabited by and reconciled with divine love. The peace of Christ is a peace of creative, non-violent conflict. It is a life of exciting, “electrifying” fruitful tensions.

Christ Dali

Van Goede Vrijdag naar Stille Zaterdag in tijden van pandemie



Het verhaal over Jezus van Nazareth die sterft aan het kruis, lijkt het verhaal van een mislukking. Het verhaal over zijn verrijzenis, enkele dagen later, beschouwen sommigen dan ook als een frauduleuze opsmuk van zijn teleurgestelde leerlingen. In dat geval hebben de leerlingen van Jezus overigens niet alleen zichzelf bedrogen. Hun zogenaamd “goede nieuws” over Jezus’ opstanding benevelt, in de optiek van de complotdenkers, al tweeduizend jaar lang ook een groot deel van de wereldbevolking.

Naast het verhaal van Jezus’ bondgenoten, krijgen we echter ook het verhaal van zijn tegenstanders. Misschien vinden we daarin wél aanwijzingen voor de ware toedracht van de gebeurtenissen omtrent die zwerver uit Nazareth. In de gekruisigde Jezus zien zijn vijanden alvast het beste bewijs dat hij een bedrieger is. Hun argumentatie oogt onweerlegbaar: als Jezus werkelijk in het bezit was geweest van goddelijke macht, dan was hij ontsnapt aan zijn lijdensweg.


Halfdood aan het kruis krijgt Jezus het nogmaals hard te verduren. Omstanders van divers pluimage vuren het ene na het andere spotsalvo op hem af: “Als je werkelijk de goddelijke Messias bent, red dan jezelf!” Maar Jezus ontsnapt niet aan het lijden, en hij sterft een vernederende en gruwelijke folterdood. Zijn tegenstanders schijnen dus gelijk te krijgen over zijn zogenaamd bedrieglijk karakter.

Crowning of Thorns Caravaggio

De eis om de terechtstelling van Jezus had bovendien enigszins nobel geklonken. Zijn tegenstanders hadden namelijk beweerd een oorlog met veel slachtoffers te willen voorkomen. Hun redenering was de volgende. Vanwege zijn populariteit bij het Joodse volk, hadden de Romeinse bezetters Jezus wel eens kunnen beschouwen als de leider van een nakende opstand. Om te vermijden dat de Romeinen vervolgens een groot deel van de Joodse gemeenschap een kopje kleiner zouden maken, had de Joodse hogepriester Kajafas het offer van Jezus voorgesteld. “Het is beter dat één mens sterft en niet onze hele natie ten onder gaat”, had hij geconcludeerd.


Er is echter een stuitend gebrek aan bewijzen voor de redenering die Kajafas en de zijnen maken. Dat blijkt onder andere uit een dilemma dat ze Jezus voorschotelen in de periode voorafgaand aan zijn arrestatie. Als ze Jezus vragen of de Joden belasting mogen betalen aan de Romeinse keizer, blijkt uit de repliek van Jezus dat hij niet deelneemt aan de wedijver tussen machthebbers en zij die de macht willen overnemen. Hij vereenzelvigt zich hoegenaamd niet met gewelddadige Joodse revolutionairen, noch met wreedaardige Romeinen die het Joodse volk onderdrukken. “Geef aan de keizer wat van de keizer is en aan God wat van God is”, antwoordt hij. In de beleving van Jezus heeft de dynamiek van een God die liefde is niets te maken met een dwangmatig verlangen naar gewelddadige almacht over de wereld.

Een sociale orde die een concurrerend spiegelbeeld is van de Pax Romana, is niet de vrede waarnaar Jezus streeft. Hij bepleit de mogelijkheid van geweldloos conflict (respectvol en vruchtbaar debat in ieders belang) tegen de gewelddadige vrede van totalitaire regimes. Zijn vrede manifesteert zich anders dan de manier waarop de vrede van deze wereld vaak vorm krijgt. Een leven vanuit waarachtige liefde offert bestaande sociale en culturele structuren niet op om zijn eigen wetten te stellen. In het licht van de liefde die Jezus bezielt, en waarin christenen God zijn gaan herkennen, is de vraag dan ook niet of je voor of tegen belastingen van het actuele regime bent. Die liefde vraagt wel om een relativering en eventuele hervorming van bestaande regels. Komen belastingen ook ten goede aan de zwaksten in de samenleving, of dienen ze juist machthebbers en hun opvolgers? Ook de rustdag van de Joden – de sabbat – beschouwt Jezus bijvoorbeeld niet als een doel op zich, maar heroriënteert hij ten dienste van elke mens en de hele samenleving. “De sabbat is er voor de mens, en niet de mens voor de sabbat”, verduidelijkt hij, wanneer zijn handelingen eigenlijk indruisen tegen de letter van de sabbatswetten. Regels en gebruiken die resulteren in een verstikking van menselijk leven – zowel van het eigen leven als dat van medemensen –, behoeven verandering volgens Jezus.

Op geen enkel moment laat Jezus zich verleiden tot het gebruik van geweld om macht te verwerven. De logica van de liefde waaraan hij zich overgeeft, weigert offers. Ze zet het spel om de macht buitenspel. Ze schenkt leven, ook aan vijanden. Als ze hem komen arresteren, slaat Jezus niet terug. Hij verbiedt zijn volgelingen om naar hun zwaarden te grijpen.

“Ik acht hem volstrekt onschuldig,” luidt het verdict van de Romeinse prefect Pilatus enkele uren later. Pilatus heeft Jezus verhoord. Het is hem duidelijk geworden dat Jezus zijn volgelingen niet oproept tot een gewapende strijd. Jezus beoogt naar eigen zeggen een ander soort leiderschap dan een heerschappij die is gebaseerd op het elimineren van vijanden of zogeheten bedreigingen. De beschuldiging dat Jezus de leider van een gewelddadige opstand dreigt te zijn, is dus vals. Niettemin blijft een hele menigte zijn kruisiging eisen, op aansturen van enkele manipulerende leiders. Om de lieve vrede te bewaren, geeft Pilatus het schreeuwende volk waar het om vraagt.


Tot het einde blijven omstanders Jezus provoceren. Aan het kruis is hij degene over wie wordt geoordeeld en over wie schande wordt gesproken. Tot het einde kiest Jezus echter het pad van de vergeving en geeft hij niet toe aan de verleiding om geweld met geweld te beantwoorden.

Vlak voor hij aan het kruis de geest geeft, zegt Jezus niet toevallig: “Het is volbracht.” Op het moment dat zijn stervensproces is voltooid, volbrengt Jezus inderdaad de liefde die radicaal weigert om geweld met geweld te beantwoorden. Elke poging om hem te verleiden tot de wereld van het geweld wordt dan onmogelijk. De logica van het geweld kan zichzelf echter alleen rechtvaardigen als haar slachtoffers medeplichtig zijn aan het geweld. Wat sterft met Jezus aan het kruis is, met andere woorden, het fundament van het geweld zelf. Ook dat stervensproces is volbracht. Het geweld tegen Jezus en de eis om zijn offer blijken zonder grond.

Jezus heeft expliciet geweigerd om een machtsstrijd te ontketenen waarin zowel vrienden als vijanden het leven zouden laten. De dynamiek van de genadige, geweldloze liefde die leven geeft, zowel aan vrienden als aan vijanden of trouweloze vrienden, is dus niet volbracht in de zin van vernietigd. Ze is juist tot voltooiing gebracht en is bijzonder tastbaar in het (samen)leven van mensen – Romeinen en Joden, soldaten en burgers, vrienden en vijanden – die anders misschien oorlogsslachtoffers waren geworden. De gekruisigde Jezus is, met andere woorden, de paradoxale, levende aanwezigheid van de liefde die leven geeft doordat ze zich onttrekt aan iedere machtsstrijd.

Het verhaal over Jezus die sterft aan het kruis is bijgevolg niet het verhaal van een mislukking. Niet de logica van het geweld triomfeert aan het kruis, wel de paradoxale logica van een barmhartigheid die geen offers wil… en die juist daarom zichzelf geeft tot op het kruis. Jezus’ lijden en zijn “offer tegen het offer” zijn niet het gevolg van een heroïsche machtsstrijd waarin (zelf)offers worden gerechtvaardigd. Ze zijn, integendeel, het gevolg van de weigering van die strijd.

De liefde die zichzelf tot het uiterste geeft in de kruisdood van Jezus vormt een blijvende aanklacht tegen alle rechtvaardigingen voor offers in het spel van de niets of niemand ontziende drang naar eer, genot, macht en bezit. Die liefde – kenbaar in het leven van Jezus, maar ook in tal van andere gedaanten – roept ons telkens weer op tot bekering. Ze roept ons op om een leven waarin eer, genot, macht en bezit verstikkende doelen zijn, meer en meer te keren naar een leven waarin eer, genot, macht en bezit louter gevolgen of middelen zijn van de liefde voor onszelf, voor medemensen, en voor de planeet in haar geheel.

De verrijzenis van Jezus, “op de derde dag”, is niets anders dan de openbaring en beginnende bewustwording van wat zich tijdens de kruisiging heeft afgespeeld: het gekruisigde, vergevende slachtoffer is de concrete belichaming van de levende en leven schenkende liefde. Door, met en in Jezus krijgen we misschien wel de meest expliciete uitnodiging om deelachtig te worden aan de dynamiek van die onverwoestbare – en daarom waarachtig “goddelijke” – liefde. Ze wil ons voorbij onze angsten brengen, en biedt ademruimte aan ons eigen leven en dat van anderen.

Dali Crucifixion II Corpus Hypercubus (1954)


Het verhaal over de kruisdood van Jezus ontmaskert de excuses voor ons eigen geweld. De rechtvaardigingen voor de offers die we keer op keer eisen om onze wereld te structureren, moeten eraan geloven in Jezus’ stervensuur op Goede Vrijdag. In die zin is Jezus “het Lam Gods, dat de zonden van de wereld wegneemt.”

Er zijn gelovigen van uiteenlopende gezindten, onder wie soms ook christenen, die in het coronavirus de uitwerking van een transcendente, onontkoombare logica zien. Zij claimen dat God sommige medemensen laat sterven vanwege onze zondigheid. Zij achten die offers noodzakelijk om ons tot inkeer te brengen en de wereld te redden van de totale ondergang. Een seculier equivalent van die logica is bijvoorbeeld een redenering waarbij darwinistische principes worden verabsoluteerd. Een verwijzing naar die principes moet in dat geval de dood van “zwakkeren” rechtvaardigen om zogenaamd “sterkeren” te laten overleven en de wereld, alweer, te behoeden voor de totale ondergang.

Kortom, zowel vanuit gelovige als vanuit ongelovige hoek worden offers soms gerechtvaardigd door te verwijzen naar “krachten waarvan de mens nu eenmaal de willoze speelbal is”. Zulke rechtvaardigingen reproduceren redeneringen zoals die van Kajafas aangaande Jezus’ terechtstelling: “Het is beter dat een offer wordt gebracht en niet onze hele wereld ten onder gaat.”

De liefde die zich belichaamt in Jezus tekent echter verzet aan tegen dat soort ideeën – ook van sommige christenen –, en ontmaskert ze als propagandistische sprookjes. De liefde die geen offers wil, gelooft in de relatieve vrijheid en zelfbeschikking van de mens. Ze gelooft in de menselijke creativiteit. Ze gelooft dat we ons uit dilemma’s kunnen wroeten waarin mensenlevens tegen elkaar worden afgewogen. Weliswaar gaat die onderneming vaak gepaard met mislukkingen en staan we soms wel voor die dilemma’s. Zulke ervaringen nopen alvast tot bescheidenheid over onze mogelijkheden in dit universum. Niettemin kent onze soort successen, ook op medisch vlak. Er zijn wel degelijk ziektes die honderd jaar geleden nog een doodsvonnis waren, maar nu worden overwonnen.

We leggen ons dus niet zomaar neer bij wat de natuur op een bepaald moment beslist. We doen dat tijdens de crisis, veroorzaakt door de corona-pandemie, ook niet. We verzetten ons soms met de moed der wanhoop. Tegelijk merken we hoe de verbondenheid met de zwaksten in onze samenleving ons vaak nieuwe energie geeft. We verdragen vanuit die verbondenheid elk ons eigen lijden, niet omdat we masochistisch van het lijden zelf houden, maar omdat de liefde waaraan we ons overgeven geen offers wil. Dat veroorzaakt af en toe nieuw lijden en verdriet, als we ondanks alle inspanningen toch afscheid moeten nemen van dierbaren. Maar ook dan geven we de liefde niet gemakkelijk op. Die liefde gaat verder, met vallen en opstaan, tegen alle wanhoop en cynisme in, doorheen keiharde realiteit, met vallen… en opstaan.

Ghent Altarpiece Mystic Lamb


Op Stille Zaterdag sta ik stil bij de uitwassen van ons neoliberale model en de slachtoffers die het eist – medemensen, mededieren, medenatuur –, en besef ik meer dan ooit dat ik zelf dat systeem mede in stand houd. Ik kan die manier van leven niet met de vinger wijzen als ik niet tegelijk mezelf met de vinger wijs.

Op Stille Zaterdag sta ik stil bij onderdrukte en gediscrimineerde mensen, bij mensen over wie schande wordt gesproken en die ten prooi vallen aan gemakkelijke oordelen, bij mensen die gemeden worden als de pest en bij mensen die worden gepest.

En ik besef meer dan ooit dat ik zelf niet altijd zo inclusief ben – had ik een vriendschapsverzoek op Facebook niet eens geweigerd omdat de persoon in kwestie een slechte reputatie had of omdat die er afwijkende politieke en levensbeschouwelijke ideeën op nahield?

Op Stille Zaterdag sta ik stil bij narcisten als Donald Trump die zich beter schijnen te wanen dan anderen, en besef ik meer dan ooit dat ik soms heimelijk bij mezelf denk: “Zo verdorven als die man ben ik toch niet.” Ben ik dan niet ziek in hetzelfde bedje als Trump? Iemand als Trump kunnen overladen met alle zonden van de wereld lucht misschien wel eens op, maar het leidt af van het daadwerkelijk aanpakken van de gebreken die ik zelf heb.

Op Stille Zaterdag sta ik stil bij de onverschilligheid van wie niet door het virus wordt geaffecteerd. Wie gezond is, kan gemakkelijk theorieën verkondigen als “groepsimmuniteit kweken door het virus meer zijn gang te laten gaan”… tot die persoon zelf ziek wordt, natuurlijk (of dierbaren van die persoon). Dan smelt de onverschilligheid tegenover mogelijke slachtoffers als sneeuw voor de zon.

Maar nog meer sta ik stil bij mijn eigen onverschilligheid. Het is gemakkelijk om de kansen te zien van deze coronacrisis – tijd om uitgebreider te koken, tijd om te besteden aan werk dat is blijven liggen, tijd om oude vrienden te contacteren – als je zelf niet ziek bent of als je zelf niet dag in dag uit, met alle risico’s van dien, moet zwoegen in ziekenhuizen.

Op Stille Zaterdag sta ik stil bij het gemak waarmee ik onderdeel word van “verontwaardigde” groepen. Ik betoog mij kapot, in opiniestukken of op plaatsen met een massa gelijkgezinden, en steeds enigszins comfortabel en veilig. Tot zover gaat dan mijn heldhaftigheid en openheid. In de lafhartige echokamer van de sociale media laat ik andere stemmen misschien niet eens toe.

Op Stille Zaterdag sta ik stil bij Petrus. Die liet zijn beste vriend Jezus vallen toen een verontwaardigde menigte schande sprak over de gearresteerde Jezus, en toen Jezus het daadwerkelijke slachtoffer werd van het spel van de machtigen.

Op Stille Zaterdag besef ik meer dan ooit dat ik ben zoals die Petrus, en dat ik er af en toe best ootmoedig het zwijgen toe doe.



Een Palmzondagmeditatie in tijden van corona

“Sterk als de dood is de liefde.”

Het zijn woorden uit het Hooglied (8, 6), één van de kleinste boeken uit de Hebreeuwse Bijbel. Het is bovendien het enige boek waarin God niet expliciet wordt vermeld.

Als een bundel van rijk geschakeerde, erotische liefdespoëzie, waarin een jonge vrouw het voortouw neemt, kent het Hooglied een navenant rijk geschakeerde interpretatiegeschiedenis. De joodse filosoof Franz Rosenzweig (1886-1929) noemt het boek “Kernbuch der Offenbarung” – het boek dat de essentie van de Bijbelse Godsopenbaring bevat. In ieder geval vertegenwoordigt het Hooglied diepmenselijke ervaringen die van alle tijden zijn. The Beatles schreven ooit “Money can’t buy me love…” Eeuwen geleden zong het Hooglied (8, 7): “Al bood iemand alles wat hij bezit voor de liefde, men zou hem met verachting afwijzen.”

Jaren geleden werd het vers “Sterk als de dood is de liefde” de titel van mijn masterthesis. Een jaar na de voltooiing daarvan, op 30 april 2002, werd een concert opgenomen van de Schola Cantorum Cantate Domino in de Leuvense Abdijkerk Keizersberg. Het betrof een uitvoering van het Requiem van W.A. Mozart (1756-1791). Wijlen E.H. Michaël Ghijs vroeg mij toen om een meditatie te schrijven voor het cd-boekje. Ik was duidelijk nog in de ban van het Hooglied en dat intrigerende vers, want ik schreef onder andere:

“De onverbiddelijke dood maakt geen onderscheid. Geen mens is tegen zijn vernietigende kracht opgewassen. […] Zoals de dood maakt ook de liefde – in de Bijbel gaandeweg erkend als God – geen onderscheid. Maar de uitkomst en toekomst van de liefde zijn anders dan die van de dood. Terwijl de dood alles en allen in dezelfde duisternis en afgrond stort, is de liefde krachtig als een zorgzaam licht dat – paradoxaal genoeg – onderscheid wil maken en zegt: ‘Je mag bestaan en geheeld worden als man, als vrouw, als arme, weduwe en wees…'”

Ik heb die bezinning bij het Hooglied en bij de requiem-tekst herlezen naar aanleiding van Palmzondag en in het licht van de coronapandemie. Het Hooglied spreekt opnieuw, op een nieuwe wijze.

Christ Entry into Jerusalem_Hippolyte_Flandrin_1842

Onze wereld hecht doorgaans veel belang aan sociale status, politieke macht en invloed, rijkdom en meedogenloze sterkte. Het coronavirus niet. Zijn dodelijke angel treft CEO’s met een overvolle agenda even onverwacht als spelende kinderen, werkende mensen zowel als gepensioneerden. Het coronavirus woekert “zonder aanzien des persoons” en hecht geen belang aan wat wij doorgaans zo belangrijk vinden.

Tegelijk kunnen wij ons als mensen inschrijven in een andere dynamiek, die eveneens “zonder aanzien des persoons” waait. De liefde die in het Nieuwe Testament God wordt genoemd, houdt ook geen rekening met status, rijkdom en macht, maar hecht – niet berekenend – gelijkelijk waarde aan eenieder. Ze creëert hoop tegen alle wanhoop in, licht tegen alle duisternis, en ze maakt ons ontvankelijk voor wie wij ten diepste zijn als mensen. De liefde maakt ons ontvankelijk voor onszelf en voor elkaar – voorbij preoccupaties met status, macht, genot en rijkdom. “Wat voor de wereld van geringe afkomst is en onbeduidend, heeft God uitgekozen (1 Kor 1, 28a),” schrijft Paulus.

De liefde maakt vaak moeilijke (niet direct populaire) keuzes. Ze is ook bereid om zich over te geven aan een vermoeiende, allesbehalve automatisch aangename verantwoordelijkheidszin. En ze redt daarmee levens.

Vandaag verwelkomen wij, misschien bewuster dan andere dagen, het licht van die nederige liefde. In het bijzonder doen we dat voor onze kwetsbare en gekwetste medemensen. Et lux perpetua luceat eis – Dat het ondoofbare licht hen moge verlichten.

Het onderstaande luisterfragment – het Introitus uit Mozarts Requiem – is afkomstig van de eerder genoemde live-opname van knapen- en mannenkoor Schola Cantorum Cantate Domino uit Aalst, onder leiding van wijlen E.H. Michaël Ghijs. De solo jongenssopraan is Colin De Pelsmaker: