An Introduction to Mimetic Theory

SCROLL DOWN FOR RECENT POSTS AND VIDEOS

WATCH ALSO: GIRARD ON THE ORIGIN OF RELIGION (CLICK HERE)

CLICK HERE FOR FAQs (FROM RAVEN FOUNDATION)

KLIK HIER VOOR VERTALING VAN FAQs OVER MT

I compiled the following documentary film on the origin of cultures, in three parts, introducing some major topics of mimetic theory and René Girard’s thinking. Transcription of the videos (in English & Dutch) is available below, beneath PART III.

PART I of the film explores the fundamental role of mimesis (imitation) in human development on several levels (biological, psychological, sociological, cultural). René Girard’s originality lies in his  introduction of a connection between this old philosophical concept and human desire. He speaks of a certain mimetic desire and ascribes to it a vital role in our social interaction. It explains our often competitive and envious tendencies. More specifically, Girard considers mimetic desire as the source for a type of conflict that is foundational to the way human culture originates and develops. In his view the primal cultural institutions are religious. Following a sociologist like Émile Durkheim, Girard first considers religion as a means to organize our social fabric, and to manage violence within communities.

The more specific question the first part of this documentary tries to answer is the following: where do sacrifices, as rituals belonging to the first signs of human culture, originally come from? How can they be explained? Click to watch:

PART II starts off with a summary and then further insists on the fundamental role of the so-called scapegoat mechanism in the origin of religious and cultural phenomena.

PART III explores the world of mythology and human storytelling in the light of Girard’s theory on certain types of culture founding conflicts and scapegoat mechanisms. Girard comes to surprising conclusions regarding storytelling in Judeo-Christian Scripture. 

CLICK HERE FOR FULL VIDEO TRANSCRIPTION (PDF)

KLIK HIER VOOR EEN VERTALING (PDF)

KLIK HIER VOOR EEN OVERZICHT (PDF)

CURSUSMATERIAAL AFGELEID VAN VROUWEN, JEZUS EN ROCK-‘N-ROLL

COURSE MATERIAL BASED ON VROUWEN, JEZUS EN ROCK ‘N’ ROLL

 

The God of Christ Equals the Pinnacle of Narcissistic Sadomasochism?

Introduction

A good way to assess the passion story of Jesus and what it allegedly reveals about the God of Christ, is the parable of the prodigal son in Luke 15:11-32. Jesus uses the father in this parable to clarify something essential about the God he proclaims. When the son returns, not without opportunistic motives, the father runs towards his son from the moment he sees his son appear on the horizon. The father does not run to his son to punish him, but to forgive him and to welcome him “full of grace”. This “space of grace” gives his son the opportunity to really become aware of the evil he has done. And although grace has no power or control over this potential response (it is not guaranteed that the son will truly regret what he has done), grace is “all-powerful” in the sense that it gives itself independent of its eventual outcomes.

So, in any case, the grace of the father allows the son to no longer be ashamed of himself and to sincerely repent for his mistakes. If he truly accepts the love of his father, he will be able to take responsibility for his wrongdoings without being crushed under guilt. He will imitate the love he experiences by trying to make up for the hurt he has done to others and by trying to do justice. To quote Augustine of Hippo (354-430) (On the Spirit and the Letter Chapter X [16]): “Grace is bestowed on us, not because we have done good works, but that we may be able to do them.” (Original Latin, DE SPIRITU ET LITTERA LIBER UNUS, X: [gratia] quando quidem ideo datur, non quia bona opera fecimus, sed ut ea facere valeamus […]).

Because grace liberates us from the fear of being crushed under the weight of our mistakes, we will more easily take responsibility for them ourselves, instead of letting an easy scapegoat “pay” for what we did. If we accept the grace that does not crush us, it prevents us from crushing others as well. Grace liberates us from our damaging need to be “perfect” and thus lets us discover “the joy of being wrong”. In other words, grace liberates us from our narcissistic self-images and paradoxically prevents us from doing further harm to ourselves and others. As we experience forgiveness for our trespasses, we are enabled to forgive “those who trespass against us” (see the Lord’s Prayer in Matthew 6:9-13).

Analogous to the attitude of the father in the parable of the prodigal son, the suffering of Jesus should not be interpreted as a sign that there is a God who would punish us for our transgressions (but lets his Son take the blows we actually should receive). On the contrary, the suffering of Jesus is a consequence of a love that is radically independent of violence. It is the consequence of a love that does not answer violence with violence. It is the consequence of a forgiving withdrawal from violence, which makes room for the life of others (even “enemies” become “neighbors”).

Just like the father in the parable of the prodigal son running towards his son is not a sign that he wants to punish his son, the suffering of Jesus is not a sign that there is a God who wants to punish us. Just like the father of the parable running towards his son is a sign that he wants his son to become fully alive by bestowing a forgiving love upon him, the suffering of Jesus is a sign of a love that does not desire our death or suffering, but that wants us to be fully alive.

The cross of Jesus reveals that this love is not even affected by death, but that it is “fully alive” in the fact that neither “friend” nor “foe” died in what could have been a civil war. Jesus’ forgiving withdrawal from violence – his radical refusal to kill – saves others from death. Therefore the first followers of Jesus believe that he is “the Christ” who embodies the love that is not affected by death – the love that is thus revealed as “eternal”, as God. The suffering of Jesus is God, revealed as non-violent love, “running towards us” in the forgiving withdrawal from violence. Hence, whenever we participate in this mutual and imitative forgiving withdrawal from violence, God as love “is in our midst”. As this love is eventually not affected by death, it pierces through the narcissistic self-images we usually develop to hide ourselves from the reality of death. Thus the non-violent love that is not affected by death saves ourselves and others from alienating, destructive relationships between ourselves and others (because of that narcissism). It saves us from what is traditionally called “original sin”.

The grace that is revealed in Jesus in a unique way (but which shows itself in other “places” as well) prevents us from sacrificing others to “pay” for our sins. It allows us to truly take responsibility for our mistakes, without fear. It prevents us from hunting for scapegoats really, which is done in traditional religious systems. The following text points both to the “perversion” of Christianity (when it is understood as merely the ultimate consequence of traditional religious systems) and to an “authentic” Christianity (understood from Jesus’ obedience to a love that desires “mercy, not sacrifice”).

The traditional religious and mythical “deified” hero saves others by killing – which eventually results in the self-sacrifice of the hero. Jesus saves others because he refuses to kill – which reveals Jesus as embodying a love that gives itself and “lives” even unto death.

The Basic Religious Story

Aztec human sacrificeHumans commit transgressions of god given laws. The gods get angry. Disasters happen as divine punishment. Humans bring sacrifices which reconcile them with the gods. Peace is restored.

We all know the drill. Myriad variations of this story exist in religions old and new.

Some Christians are convinced, however, that the Christian variation of the basic religious story is quite unique. They believe that the Christian story therefore reveals “the true God” as opposed to “the bleak imitations of the divine in other religions”.

Yes, those Christians say, God is aware of us humans committing transgressions. However, according to their scenario, we should have the humility to recognize that the cost of our transgressions is too big to pay off our debt by merely human means. That’s why God sent us his only begotten Son Jesus, who loved us so much that He obediently sacrificed Himself and thus reconciled us with God, his Father.

Grace in this context is understood as God’s willingness to sacrifice his Son Jesus for our transgressions. This “final” sacrifice allegedly saves us from the desperate attempts to pay off our debts by sacrificing ourselves and our neighbors. Jesus thus is the “Savior” or the “Christ”. Instead of punishing us with disasters, God gave us the means to buy his peace through Christ’s death and resurrection (the so-called proof of the divine nature of the whole process). Well, at least until apocalyptic “end times” that is, and those who still do not repent and accept God’s laws and his Son – the means to buy his peace – are wiped off the face of the earth with Christ’s vengeful return.

The first time I heard this interpretation of the Christian faith, I remember thinking: “If that’s what Christianity is all about, count me out.” Nowadays I would still refuse to call myself a Christian if it implied playing to this so-called “divine” absurdity. However, literary critic and anthropologist René Girard (1923-2015), theologians like Dietrich Bonhoeffer (1906-1945), Raymund Schwager SJ (1935-2004), Anthony Bartlett (°1946), Wolfgang Palaver (°1958), James Alison (°1959) and Michael Hardin (°1968), as well as atheist thinkers like Slavoj Zizek (°1949) helped me discover that the Gospel actually paints a radically different picture of God.

Christianity as the Ultimate Religious Story (= The Perversion of Christianity)

If the God of Christ is what some Christians make of Him, then He is the pinnacle of narcissistic sadomasochism. He is narcissistic because He receives all kinds of presents of reconciliation, but lets you know that no present is ever good enough to satisfy Him. Instead, He provides you with the present that you should offer Him, namely the sacrifice of his Son. As far as father-son relationships are concerned in this picture of Christianity, God is the ultimate sadist who is only appeased by the terrible suffering and death of his obedient Son. Finally, from this perspective God is also the ultimate masochist. After all, He desires the experience of pain in his very Being by “becoming flesh” in a crucified Son who is actually “one” with Him. To this masochist, the pain of the crucifixion is proof that He receives his desired gift and that He has total control over the relationship between Himself and humans.

It is not just the narcissism of a so-called God that is established by this interpretation of Christianity. Perhaps this story, above all, protects the narcissistic self-image of humans. The so-called “humility” in confessing the unworthiness and inability of your efforts to make up for wrongdoings is an easy way out of the burden of responsibility. Referring to so-called uncontrollable flaws gets you off the hook from truly making mistakes altogether. If you can’t help it, then you are actually without “real” faults. Narcissists believe that any mistake they make is eventually always the responsibility of something or someone else. They actually fear the freedom of not being perfect. The narcissistic impulse even exonerates the ones who are responsible for the crucifixion of Jesus. In the end they are perceived as contributing to God’s plan.

In short, according to this interpretation of Christianity, the God of Christ is superior to the so-called “false” gods of other religions because apart from being the most powerful killer, He allegedly also is the most merciful one. Instead of punishing us for our transgressions right away, He sends his Son to die in our place. Moreover, between the resurrection of that Savior – the Christ –, the outpouring of his Spirit and the end of times with the return of Christ, we are told that we can be saved one last time if we recognize our transgressions and accept that Christ died for them. If not, we will be sacrificed anyway during Christ’s Second Coming, which fulfils God’s Last Judgment.

Jesus SupermanIf we are to believe this account, then the God of Christ is a hero of unmatched mythical proportions. He saves others from the deadly disasters He Himself would be responsible for by provisionally killing Himself as the potential presence of wrathful violence in the sacrifice of his Son. In other words, from this perspective the God of Christ is a force of violence that controls itself and others by violent sacrificial means. The peace of Christ is the violent peace of sterile uniformity, established by sacrifice.

Christianity as the End of the Traditional Religious Story (= Authentic Christianity)

The belief that sacrifices can be effective to end deadly catastrophes depends on the belief that sacrifices have something to do with violent sacred forces. The deities of religions old and new are depicted as causing all kinds of violent crises, like natural disasters, pandemics and the outbreak of violence within and between communities. It is believed, time and again, that those violent deities demand sacrifices to be appeased.

“God”, in a traditional religious sense, is perceived as being responsible both for violence of epidemic proportions that potentially destroys human communities and for the vaccine of sacrificial violence that preserves or restores them. When traditional religious people make a sacrifice, they believe that they are not accountable for what they are doing, but that God is the true author of the ritual. Sacrifices are perceived as not belonging to the human world. They are seen as belonging to the world of the sacred, and ritual sacrifice is simply the fulfilment of a sacred commandment. It is the so-called inevitable, fatal process of “making something or someone sacred” (Latin “sacer facere”; hence the Latin noun “sacrificium”). In short, sacrifices are part of the world of the sacred, which is traditionally understood as the world of violence.

Myths sustain the belief in the sacred nature of violence. As such, they are justifications of sacrifice. Myths are stories of so-called “redemptive” violence. In the Gospel the leaders of the Jewish people try to establish a myth concerning their fellow Jew Jesus of Nazareth. The Pharisees and chief priests describe Jesus as an increasingly popular rebel leader who could lead an uprising against the Roman occupier of Judea. A war with the Romans would mean the end of the Jewish nation and culture. Therefore the Jewish leaders see no other solution than to get rid of Jesus. It is their way of justifying his elimination (John 11:45-50):

Many of the Jews who had seen what Jesus did, believed in him. But some of them went to the Pharisees and told them what Jesus had done. Then the chief priests and the Pharisees called a meeting of the Sanhedrin.

“What are we accomplishing?” they asked. “Here is this man performing many signs. If we let him go on like this, everyone will believe in him, and then the Romans will come and take away both our temple and our nation.”

Then one of them, named Caiaphas, who was high priest that year, spoke up, “You know nothing at all! You do not realize that it is better for you that one man die for the people than that the whole nation perish.”

In the case of Jesus, the Gospel of John leaves no doubt that these allegations are false. The Evangelist lets Pontius Pilate, the Roman prefect, unwittingly declare the truth about the arrested Jesus, namely that Jesus is innocent. Jesus does not wish to establish a “kingdom” or “peace” in competition with “the kings of this world” (whose peace is based on sacrifices – like the “Pax Romana”). In other words, the Gospel of John reveals the plot against Jesus by the Pharisees and the chief priests as a scapegoat mechanism: Jesus is wrongfully accused. Indeed, Jesus refuses to start a civil war wherein friends and enemies would get killed (John 18:33-38):

Pilate summoned Jesus and asked him, “Are you the king of the Jews?” “Is that your own idea,” Jesus asked, “or did others talk to you about me?” “Am I a Jew?” Pilate replied. “Your own people and chief priests handed you over to me. What is it you have done?”

Jesus said, “My kingdom is not of this world. If it were, my servants would fight to prevent my arrest by the Jewish leaders. But now my kingdom is from another place.” 

You are a king, then!” said Pilate. Jesus answered, “You say that I am a king. In fact, the reason I was born and came into the world is to testify to the truth. Everyone on the side of truth listens to me.”

What is truth?” retorted Pilate. With this he went out again to the Jews gathered there and said, “I find no basis for a charge against him.”

The Gospel clarifies that the sacrifice of Jesus makes no sense whatsoever, as Jesus has nothing to do with the world of violence. Moreover, since the Gospel recognizes who God truly is in the non-violent love of Jesus, it also reveals that the violent God of traditional religion is actually non-existent. In the latter sense, the Christian faith contains a radical atheism and intrinsically finishes off every religious story. There is neither a God who is responsible for violent chaos to punish us for our transgressions, nor a God who demands sacrifices to restore order. Natural disasters have natural causes. Violence is not a sacred, but a human reality. There is no God as some kind of “Master of Puppets” who is in total control and who can be manipulated with sacrifices to gain control ourselves. As this God is blamed for things He cannot possibly be responsible for – since He does not exist –, He is the ultimate scapegoat.

COVID-19 End TimesThe Gospel reveals that we, humans, tend to be guided by the scapegoat mechanism. Instead of acknowledging our freedom and creative strength as human beings to deal responsibly with disasters, we tend to look for the so-called “masterminds” behind the crisis situations we encounter. Conspiracy theories are the secularized version of traditional religious and mythical thinking. They provide us with a false sense of security and the delusional entitlement to sacrifice so-called “evil” others, who are believed to be responsible for the crisis at hand in the first place. In the case of a pandemic like COVID-19, some keep believing there is a God who punishes us for allowing evildoers in our midst, while others believe powerful people developed a plot that involves deliberately spreading a virus on their path to world dominion.

In the Gospel, the scapegoat mechanism that is used by humans to falsely justify sacrifices, time and again, is personified as Satan or the devil. Jesus reveals that it is this deceitful and lying “devil” who demands sacrificial murders, while God is a God of radically non-violent love who “desires mercy, not sacrifice” (Matthew 9:13). Contrary to the above mentioned depiction of the Christian faith, the Gospel clearly reveals that humans, inspired by the devilish scapegoat mechanism, demand the sacrifice of Jesus, and not God (John 8:39-44):

“If you, Pharisees, were Abraham’s children,” said Jesus, “then you would do what Abraham did. As it is, you are looking for a way to kill me, a man who has told you the truth that I heard from God. Abraham did not do such things. You are doing the works of your own father.”

“We are not illegitimate children,” they protested. “The only Father we have is God himself.”

Jesus said to them, “If God were your Father, you would love me, for I have come here from God. I have not come on my own; God sent me. Why is my language not clear to you? Because you are unable to hear what I say. You belong to your father, the devil, and you want to carry out your father’s desires. He was a murderer from the beginning, not holding to the truth, for there is no truth in him. When he lies, he speaks his native language, for he is a liar and the father of lies.”

Those who desire the sacrifice of Jesus try everything to involve him in the world of violence, in order to still provide their act of violence with some foundation. After all, their myth of self-defense against the man who is supposed to be a violent threat only holds water if Jesus eventually does take part in the game of violence to gain controlling power. As Jesus continuously refuses to answer violence with violence, they grow increasingly desperate. This translates into the growing vehemence of the violence used against Jesus. Despite these efforts to tempt him to use violence, Jesus continues to obey “the will of his Father”, which means that he walks the path of a radically non-violent love. The powers that need the lie of an outside threat to justify their myths of self-defense cannot stand this truth about the scapegoat in their midst. That’s why Jesus is crucified.

To his opponents, the crucified Jesus seems to have lost. “He saved others, he cannot save himself” (Matthew 27:42), they exclaim mockingly. However, when Jesus dies, further attempts to draw him into the world of violence become impossible. Hence, the violent logic that needs, at least, its victim’s involvement in violence to justify itself, utterly fails. What dies on the cross is the foundation of violence. That’s why Jesus proclaims, right before dying: “It is finished” (John 19:30). The universal lie of the scapegoat mechanism behind the ever-recurring myths of redemptive violence is revealed. In that sense, Jesus is: “The Lamb of God who takes away the sin of the world” (John 1:29). René Girard writes – in I See Satan Fall Like Lightning (Maryknoll: Orbis Books, 2001), 142-143:

Je vois Satan tomber comme l'éclair (1999)“By nailing Christ to the Cross, the powers believed they were doing what they ordinarily did in unleashing the single victim mechanism. They thought they were avoiding the danger of disclosure. They did not suspect that in the end they would be doing just the opposite: they would be contributing to their own annihilation, nailing themselves to the Cross, so to speak. They did not and could not suspect the revelatory power of the Cross. […] The powers are not put on display because they are defeated, but they are defeated because they are put on display.”

Again, what dies on the cross is the foundation of the violent logic. What lives on the cross, on the other hand, is the self-giving love that saves lives by refusing to kill. No Jew, no Roman, neither friend nor foe died. The love revealed in Jesus, which withdraws from rivalry over power altogether, is all-powerful, not in the sense that it has total control over others, but in the sense that it is not even destroyed by death and thus remains completely independent of the world of violence. The death of Jesus is the ultimate withdrawal from violence and the ultimate gift of life-giving grace.

On Easter Sunday, the crucified Jesus is revealed to his followers as the living presence and embodiment of the non-violent God, of non-violent love. Therefore, the Eucharistic commemoration of Jesus’ death is not the repetition of deadly violence to establish peace. It is the sacramental presence of Jesus as Risen Christ and true Messiah, who does not feed on violence to become a so-called savior, but who invites us to imagine ever new ways of sharing in the Spirit of his forgiving withdrawal from violence. The more we thus mutually and mimetically give room to each other’s life and each other’s differences, the more we are inhabited by and reconciled with divine love. The peace of Christ is a peace of creative, non-violent conflict. It is a life of exciting, “electrifying” fruitful tensions.

Christ Dali

Van Goede Vrijdag naar Stille Zaterdag in tijden van pandemie

GOEDE VRIJDAG

Bedrog?

Het verhaal over Jezus van Nazareth die sterft aan het kruis, lijkt het verhaal van een mislukking. Het verhaal over zijn verrijzenis, enkele dagen later, beschouwen sommigen dan ook als een frauduleuze opsmuk van zijn teleurgestelde leerlingen. In dat geval hebben de leerlingen van Jezus overigens niet alleen zichzelf bedrogen. Hun zogenaamd “goede nieuws” over Jezus’ opstanding benevelt, in de optiek van de complotdenkers, al tweeduizend jaar lang ook een groot deel van de wereldbevolking.

Naast het verhaal van Jezus’ bondgenoten, krijgen we echter ook het verhaal van zijn tegenstanders. Misschien vinden we daarin wél aanwijzingen voor de ware toedracht van de gebeurtenissen omtrent die zwerver uit Nazareth. In de gekruisigde Jezus zien zijn vijanden alvast het beste bewijs dat hij een bedrieger is. Hun argumentatie oogt onweerlegbaar: als Jezus werkelijk in het bezit was geweest van goddelijke macht, dan was hij ontsnapt aan zijn lijdensweg.

Machtswellust?

Halfdood aan het kruis krijgt Jezus het nogmaals hard te verduren. Omstanders van divers pluimage vuren het ene na het andere spotsalvo op hem af: “Als je werkelijk de goddelijke Messias bent, red dan jezelf!” Maar Jezus ontsnapt niet aan het lijden, en hij sterft een vernederende en gruwelijke folterdood. Zijn tegenstanders schijnen dus gelijk te krijgen over zijn zogenaamd bedrieglijk karakter.

Crowning of Thorns Caravaggio

De eis om de terechtstelling van Jezus had bovendien enigszins nobel geklonken. Zijn tegenstanders hadden namelijk beweerd een oorlog met veel slachtoffers te willen voorkomen. Hun redenering was de volgende. Vanwege zijn populariteit bij het Joodse volk, hadden de Romeinse bezetters Jezus wel eens kunnen beschouwen als de leider van een nakende opstand. Om te vermijden dat de Romeinen vervolgens een groot deel van de Joodse gemeenschap een kopje kleiner zouden maken, had de Joodse hogepriester Kajafas het offer van Jezus voorgesteld. “Het is beter dat één mens sterft en niet onze hele natie ten onder gaat”, had hij geconcludeerd.

Buitenspel

Er is echter een stuitend gebrek aan bewijzen voor de redenering die Kajafas en de zijnen maken. Dat blijkt onder andere uit een dilemma dat ze Jezus voorschotelen in de periode voorafgaand aan zijn arrestatie. Als ze Jezus vragen of de Joden belasting mogen betalen aan de Romeinse keizer, blijkt uit de repliek van Jezus dat hij niet deelneemt aan de wedijver tussen machthebbers en zij die de macht willen overnemen. Hij vereenzelvigt zich hoegenaamd niet met gewelddadige Joodse revolutionairen, noch met wreedaardige Romeinen die het Joodse volk onderdrukken. “Geef aan de keizer wat van de keizer is en aan God wat van God is”, antwoordt hij. In de beleving van Jezus heeft de dynamiek van een God die liefde is niets te maken met een dwangmatig verlangen naar gewelddadige almacht over de wereld.

Een sociale orde die een concurrerend spiegelbeeld is van de Pax Romana, is niet de vrede waarnaar Jezus streeft. Hij bepleit de mogelijkheid van geweldloos conflict (respectvol en vruchtbaar debat in ieders belang) tegen de gewelddadige vrede van totalitaire regimes. Zijn vrede manifesteert zich anders dan de manier waarop de vrede van deze wereld vaak vorm krijgt. Een leven vanuit waarachtige liefde offert bestaande sociale en culturele structuren niet op om zijn eigen wetten te stellen. In het licht van de liefde die Jezus bezielt, en waarin christenen God zijn gaan herkennen, is de vraag dan ook niet of je voor of tegen belastingen van het actuele regime bent. Die liefde vraagt wel om een relativering en eventuele hervorming van bestaande regels. Komen belastingen ook ten goede aan de zwaksten in de samenleving, of dienen ze juist machthebbers en hun opvolgers? Ook de rustdag van de Joden – de sabbat – beschouwt Jezus bijvoorbeeld niet als een doel op zich, maar heroriënteert hij ten dienste van elke mens en de hele samenleving. “De sabbat is er voor de mens, en niet de mens voor de sabbat”, verduidelijkt hij, wanneer zijn handelingen eigenlijk indruisen tegen de letter van de sabbatswetten. Regels en gebruiken die resulteren in een verstikking van menselijk leven – zowel van het eigen leven als dat van medemensen –, behoeven verandering volgens Jezus.

Op geen enkel moment laat Jezus zich verleiden tot het gebruik van geweld om macht te verwerven. De logica van de liefde waaraan hij zich overgeeft, weigert offers. Ze zet het spel om de macht buitenspel. Ze schenkt leven, ook aan vijanden. Als ze hem komen arresteren, slaat Jezus niet terug. Hij verbiedt zijn volgelingen om naar hun zwaarden te grijpen.

“Ik acht hem volstrekt onschuldig,” luidt het verdict van de Romeinse prefect Pilatus enkele uren later. Pilatus heeft Jezus verhoord. Het is hem duidelijk geworden dat Jezus zijn volgelingen niet oproept tot een gewapende strijd. Jezus beoogt naar eigen zeggen een ander soort leiderschap dan een heerschappij die is gebaseerd op het elimineren van vijanden of zogeheten bedreigingen. De beschuldiging dat Jezus de leider van een gewelddadige opstand dreigt te zijn, is dus vals. Niettemin blijft een hele menigte zijn kruisiging eisen, op aansturen van enkele manipulerende leiders. Om de lieve vrede te bewaren, geeft Pilatus het schreeuwende volk waar het om vraagt.

Volbracht

Tot het einde blijven omstanders Jezus provoceren. Aan het kruis is hij degene over wie wordt geoordeeld en over wie schande wordt gesproken. Tot het einde kiest Jezus echter het pad van de vergeving en geeft hij niet toe aan de verleiding om geweld met geweld te beantwoorden.

Vlak voor hij aan het kruis de geest geeft, zegt Jezus niet toevallig: “Het is volbracht.” Op het moment dat zijn stervensproces is voltooid, volbrengt Jezus inderdaad de liefde die radicaal weigert om geweld met geweld te beantwoorden. Elke poging om hem te verleiden tot de wereld van het geweld wordt dan onmogelijk. De logica van het geweld kan zichzelf echter alleen rechtvaardigen als haar slachtoffers medeplichtig zijn aan het geweld. Wat sterft met Jezus aan het kruis is, met andere woorden, het fundament van het geweld zelf. Ook dat stervensproces is volbracht. Het geweld tegen Jezus en de eis om zijn offer blijken zonder grond.

Jezus heeft expliciet geweigerd om een machtsstrijd te ontketenen waarin zowel vrienden als vijanden het leven zouden laten. De dynamiek van de genadige, geweldloze liefde die leven geeft, zowel aan vrienden als aan vijanden of trouweloze vrienden, is dus niet volbracht in de zin van vernietigd. Ze is juist tot voltooiing gebracht en is bijzonder tastbaar in het (samen)leven van mensen – Romeinen en Joden, soldaten en burgers, vrienden en vijanden – die anders misschien oorlogsslachtoffers waren geworden. De gekruisigde Jezus is, met andere woorden, de paradoxale, levende aanwezigheid van de liefde die leven geeft doordat ze zich onttrekt aan iedere machtsstrijd.

Het verhaal over Jezus die sterft aan het kruis is bijgevolg niet het verhaal van een mislukking. Niet de logica van het geweld triomfeert aan het kruis, wel de paradoxale logica van een barmhartigheid die geen offers wil… en die juist daarom zichzelf geeft tot op het kruis. Jezus’ lijden en zijn “offer tegen het offer” zijn niet het gevolg van een heroïsche machtsstrijd waarin (zelf)offers worden gerechtvaardigd. Ze zijn, integendeel, het gevolg van de weigering van die strijd.

De liefde die zichzelf tot het uiterste geeft in de kruisdood van Jezus vormt een blijvende aanklacht tegen alle rechtvaardigingen voor offers in het spel van de niets of niemand ontziende drang naar eer, genot, macht en bezit. Die liefde – kenbaar in het leven van Jezus, maar ook in tal van andere gedaanten – roept ons telkens weer op tot bekering. Ze roept ons op om een leven waarin eer, genot, macht en bezit verstikkende doelen zijn, meer en meer te keren naar een leven waarin eer, genot, macht en bezit louter gevolgen of middelen zijn van de liefde voor onszelf, voor medemensen, en voor de planeet in haar geheel.

De verrijzenis van Jezus, “op de derde dag”, is niets anders dan de openbaring en beginnende bewustwording van wat zich tijdens de kruisiging heeft afgespeeld: het gekruisigde, vergevende slachtoffer is de concrete belichaming van de levende en leven schenkende liefde. Door, met en in Jezus krijgen we misschien wel de meest expliciete uitnodiging om deelachtig te worden aan de dynamiek van die onverwoestbare – en daarom waarachtig “goddelijke” – liefde. Ze wil ons voorbij onze angsten brengen, en biedt ademruimte aan ons eigen leven en dat van anderen.

Dali Crucifixion II Corpus Hypercubus (1954)

Corona

Het verhaal over de kruisdood van Jezus ontmaskert de excuses voor ons eigen geweld. De rechtvaardigingen voor de offers die we keer op keer eisen om onze wereld te structureren, moeten eraan geloven in Jezus’ stervensuur op Goede Vrijdag. In die zin is Jezus “het Lam Gods, dat de zonden van de wereld wegneemt.”

Er zijn gelovigen van uiteenlopende gezindten, onder wie soms ook christenen, die in het coronavirus de uitwerking van een transcendente, onontkoombare logica zien. Zij claimen dat God sommige medemensen laat sterven vanwege onze zondigheid. Zij achten die offers noodzakelijk om ons tot inkeer te brengen en de wereld te redden van de totale ondergang. Een seculier equivalent van die logica is bijvoorbeeld een redenering waarbij darwinistische principes worden verabsoluteerd. Een verwijzing naar die principes moet in dat geval de dood van “zwakkeren” rechtvaardigen om zogenaamd “sterkeren” te laten overleven en de wereld, alweer, te behoeden voor de totale ondergang.

Kortom, zowel vanuit gelovige als vanuit ongelovige hoek worden offers soms gerechtvaardigd door te verwijzen naar “krachten waarvan de mens nu eenmaal de willoze speelbal is”. Zulke rechtvaardigingen reproduceren redeneringen zoals die van Kajafas aangaande Jezus’ terechtstelling: “Het is beter dat een offer wordt gebracht en niet onze hele wereld ten onder gaat.”

De liefde die zich belichaamt in Jezus tekent echter verzet aan tegen dat soort ideeën – ook van sommige christenen –, en ontmaskert ze als propagandistische sprookjes. De liefde die geen offers wil, gelooft in de relatieve vrijheid en zelfbeschikking van de mens. Ze gelooft in de menselijke creativiteit. Ze gelooft dat we ons uit dilemma’s kunnen wroeten waarin mensenlevens tegen elkaar worden afgewogen. Weliswaar gaat die onderneming vaak gepaard met mislukkingen en staan we soms wel voor die dilemma’s. Zulke ervaringen nopen alvast tot bescheidenheid over onze mogelijkheden in dit universum. Niettemin kent onze soort successen, ook op medisch vlak. Er zijn wel degelijk ziektes die honderd jaar geleden nog een doodsvonnis waren, maar nu worden overwonnen.

We leggen ons dus niet zomaar neer bij wat de natuur op een bepaald moment beslist. We doen dat tijdens de crisis, veroorzaakt door de corona-pandemie, ook niet. We verzetten ons soms met de moed der wanhoop. Tegelijk merken we hoe de verbondenheid met de zwaksten in onze samenleving ons vaak nieuwe energie geeft. We verdragen vanuit die verbondenheid elk ons eigen lijden, niet omdat we masochistisch van het lijden zelf houden, maar omdat de liefde waaraan we ons overgeven geen offers wil. Dat veroorzaakt af en toe nieuw lijden en verdriet, als we ondanks alle inspanningen toch afscheid moeten nemen van dierbaren. Maar ook dan geven we de liefde niet gemakkelijk op. Die liefde gaat verder, met vallen en opstaan, tegen alle wanhoop en cynisme in, doorheen keiharde realiteit, met vallen… en opstaan.

Ghent Altarpiece Mystic Lamb

STILLE ZATERDAG: EEN PERSOONLIJKE MEDITATIE

Op Stille Zaterdag sta ik stil bij de uitwassen van ons neoliberale model en de slachtoffers die het eist – medemensen, mededieren, medenatuur –, en besef ik meer dan ooit dat ik zelf dat systeem mede in stand houd. Ik kan die manier van leven niet met de vinger wijzen als ik niet tegelijk mezelf met de vinger wijs.

Op Stille Zaterdag sta ik stil bij onderdrukte en gediscrimineerde mensen, bij mensen over wie schande wordt gesproken en die ten prooi vallen aan gemakkelijke oordelen, bij mensen die gemeden worden als de pest en bij mensen die worden gepest.

En ik besef meer dan ooit dat ik zelf niet altijd zo inclusief ben – had ik een vriendschapsverzoek op Facebook niet eens geweigerd omdat de persoon in kwestie een slechte reputatie had of omdat die er afwijkende politieke en levensbeschouwelijke ideeën op nahield?

Op Stille Zaterdag sta ik stil bij narcisten als Donald Trump die zich beter schijnen te wanen dan anderen, en besef ik meer dan ooit dat ik soms heimelijk bij mezelf denk: “Zo verdorven als die man ben ik toch niet.” Ben ik dan niet ziek in hetzelfde bedje als Trump? Iemand als Trump kunnen overladen met alle zonden van de wereld lucht misschien wel eens op, maar het leidt af van het daadwerkelijk aanpakken van de gebreken die ik zelf heb.

Op Stille Zaterdag sta ik stil bij de onverschilligheid van wie niet door het virus wordt geaffecteerd. Wie gezond is, kan gemakkelijk theorieën verkondigen als “groepsimmuniteit kweken door het virus meer zijn gang te laten gaan”… tot die persoon zelf ziek wordt, natuurlijk (of dierbaren van die persoon). Dan smelt de onverschilligheid tegenover mogelijke slachtoffers als sneeuw voor de zon.

Maar nog meer sta ik stil bij mijn eigen onverschilligheid. Het is gemakkelijk om de kansen te zien van deze coronacrisis – tijd om uitgebreider te koken, tijd om te besteden aan werk dat is blijven liggen, tijd om oude vrienden te contacteren – als je zelf niet ziek bent of als je zelf niet dag in dag uit, met alle risico’s van dien, moet zwoegen in ziekenhuizen.

Op Stille Zaterdag sta ik stil bij het gemak waarmee ik onderdeel word van “verontwaardigde” groepen. Ik betoog mij kapot, in opiniestukken of op plaatsen met een massa gelijkgezinden, en steeds enigszins comfortabel en veilig. Tot zover gaat dan mijn heldhaftigheid en openheid. In de lafhartige echokamer van de sociale media laat ik andere stemmen misschien niet eens toe.

Op Stille Zaterdag sta ik stil bij Petrus. Die liet zijn beste vriend Jezus vallen toen een verontwaardigde menigte schande sprak over de gearresteerde Jezus, en toen Jezus het daadwerkelijke slachtoffer werd van het spel van de machtigen.

Op Stille Zaterdag besef ik meer dan ooit dat ik ben zoals die Petrus, en dat ik er af en toe best ootmoedig het zwijgen toe doe.

Guercino_-_St_Peter_Weeping_before_the_Virgin

 

Een Palmzondagmeditatie in tijden van corona

“Sterk als de dood is de liefde.”

Het zijn woorden uit het Hooglied (8, 6), één van de kleinste boeken uit de Hebreeuwse Bijbel. Het is bovendien het enige boek waarin God niet expliciet wordt vermeld.

Als een bundel van rijk geschakeerde, erotische liefdespoëzie, waarin een jonge vrouw het voortouw neemt, kent het Hooglied een navenant rijk geschakeerde interpretatiegeschiedenis. De joodse filosoof Franz Rosenzweig (1886-1929) noemt het boek “Kernbuch der Offenbarung” – het boek dat de essentie van de Bijbelse Godsopenbaring bevat. In ieder geval vertegenwoordigt het Hooglied diepmenselijke ervaringen die van alle tijden zijn. The Beatles schreven ooit “Money can’t buy me love…” Eeuwen geleden zong het Hooglied (8, 7): “Al bood iemand alles wat hij bezit voor de liefde, men zou hem met verachting afwijzen.”

Jaren geleden werd het vers “Sterk als de dood is de liefde” de titel van mijn masterthesis. Een jaar na de voltooiing daarvan, op 30 april 2002, werd een concert opgenomen van de Schola Cantorum Cantate Domino in de Leuvense Abdijkerk Keizersberg. Het betrof een uitvoering van het Requiem van W.A. Mozart (1756-1791). Wijlen E.H. Michaël Ghijs vroeg mij toen om een meditatie te schrijven voor het cd-boekje. Ik was duidelijk nog in de ban van het Hooglied en dat intrigerende vers, want ik schreef onder andere:

“De onverbiddelijke dood maakt geen onderscheid. Geen mens is tegen zijn vernietigende kracht opgewassen. […] Zoals de dood maakt ook de liefde – in de Bijbel gaandeweg erkend als God – geen onderscheid. Maar de uitkomst en toekomst van de liefde zijn anders dan die van de dood. Terwijl de dood alles en allen in dezelfde duisternis en afgrond stort, is de liefde krachtig als een zorgzaam licht dat – paradoxaal genoeg – onderscheid wil maken en zegt: ‘Je mag bestaan en geheeld worden als man, als vrouw, als arme, weduwe en wees…'”

Ik heb die bezinning bij het Hooglied en bij de requiem-tekst herlezen naar aanleiding van Palmzondag en in het licht van de coronapandemie. Het Hooglied spreekt opnieuw, op een nieuwe wijze.

Christ Entry into Jerusalem_Hippolyte_Flandrin_1842

Onze wereld hecht doorgaans veel belang aan sociale status, politieke macht en invloed, rijkdom en meedogenloze sterkte. Het coronavirus niet. Zijn dodelijke angel treft CEO’s met een overvolle agenda even onverwacht als spelende kinderen, werkende mensen zowel als gepensioneerden. Het coronavirus woekert “zonder aanzien des persoons” en hecht geen belang aan wat wij doorgaans zo belangrijk vinden.

Tegelijk kunnen wij ons als mensen inschrijven in een andere dynamiek, die eveneens “zonder aanzien des persoons” waait. De liefde die in het Nieuwe Testament God wordt genoemd, houdt ook geen rekening met status, rijkdom en macht, maar hecht – niet berekenend – gelijkelijk waarde aan eenieder. Ze creëert hoop tegen alle wanhoop in, licht tegen alle duisternis, en ze maakt ons ontvankelijk voor wie wij ten diepste zijn als mensen. De liefde maakt ons ontvankelijk voor onszelf en voor elkaar – voorbij preoccupaties met status, macht, genot en rijkdom. “Wat voor de wereld van geringe afkomst is en onbeduidend, heeft God uitgekozen (1 Kor 1, 28a),” schrijft Paulus.

De liefde maakt vaak moeilijke (niet direct populaire) keuzes. Ze is ook bereid om zich over te geven aan een vermoeiende, allesbehalve automatisch aangename verantwoordelijkheidszin. En ze redt daarmee levens.

Vandaag verwelkomen wij, misschien bewuster dan andere dagen, het licht van die nederige liefde. In het bijzonder doen we dat voor onze kwetsbare en gekwetste medemensen. Et lux perpetua luceat eis – Dat het ondoofbare licht hen moge verlichten.

Het onderstaande luisterfragment – het Introitus uit Mozarts Requiem – is afkomstig van de eerder genoemde live-opname van knapen- en mannenkoor Schola Cantorum Cantate Domino uit Aalst, onder leiding van wijlen E.H. Michaël Ghijs. De solo jongenssopraan is Colin De Pelsmaker:

Mimetic Theory (René Girard) – Video Series

The following video series provides a preliminary understanding of human culture from the perspective of mimetic theory, which was first developed by René Girard (1923-2015).

I made the first parts to give an overview of some basic cultural facts. The later parts of the video series deal with mimetic theory’s explanation of those facts.

PART I – THE SPELL OF THE SACRED

Part I – The Spell of the Sacred is a general introduction that clarifies how human communities organize themselves in reference to a sacred realm. It uses the example of female circumcision in the culture of the Ethiopian Dassanech tribe to highlight the interplay between taboos, rituals and myths. This reveals how the sacred is experienced as an ambiguous and violent reality that is eventually balanced by sacrifice.

Dassanech Dimi

Music for the first part of the video series comes from Le Sacre du printemps by Igor Stravinsky (1882-1971), more specifically Introduction and Cercles mystérieux des adolescentes from the second part, Le Sacrifice. It seems only appropriate.

WATCH The Spell of the Sacred HERE:

PART II – THE DANCE OF THE SACRED (3 VIDEOS)

Part II of the video series on mimetic theory (in 3 videos) further explores how cultural (sacred) taboos, rituals and myths are connected with violence and the (often violent) attempts to control it. Each chapter starts off with a concrete example from around the world.

After every example there are two appendices, one that connects the observed cultural facts with the animal world, and another that explores how traces of age-old cultural customs are present in secular cultures.

Scenes mainly come from BBC & National Geographic documentaries, especially scenes from Dynasties (hosted by David Attenborough).

Due to WordPress regulations, the second part had to be cut into 3 videos. An overview of the content precedes every video.

WATCH The Dance of the Sacred BELOW:

Chapter I – Food in the Dance of the Sacred

The Tinku Ritual (Aymara People, Bolivia)

Appendix I – The Connection with the Animal World:

Scenes from Dynasties, Chimpanzee (David Attenborough)

Appendix II – Secular Cultures:

Restaurant Alchemist 2.0 (Copenhagen, Denmark)

Chapter II – Sexuality in the Dance of the Sacred

The Sagine Ritual with Donga Sticks (Suri People, Ethiopia)

Appendix I – The Connection with the Animal World:

Scenes from Dynasties, Chimpanzee (David Attenborough)

Appendix II – Secular Cultures:

Scenes from Temptation Island 2019, Kady & Johnny’s Journey

Chapter III – Diseases in the Dance of the Sacred

The Sacrificial Ritual of the Khakhua-Kumu (Kombai People, Indonesia – Papua Western New Guinea)

Appendix I – The Connection with the Animal World:

Scenes from Planet Earth (David Attenborough)

Appendix II – Secular Cultures:

Baking Gingerbread Cookies

Chapter IV – Adolescence and Leadership in the Dance of the Sacred

Important Rites of Passage (Arnold van Gennep)

Initiation Ritual ULWALUKO (Xhosa People, South Africa)

Initiation Ritual CROCODILE SCARIFICATION (Chambri/Sepik People, Papua New Guinea)

Appendix I – The Connection with the Animal World:

Scenes from Dynasties, Chimpanzee (David Attenborough)

Appendix II – Secular Cultures:

Fraternity and Sorority Hazing

Tattoos & Branding

Chapter V – Mimetic (= Imitative) Phenomena – like Twins and Mirrors – in the Dance of the Sacred

Ritual Sacrifice of Twins (Bassa-Komo People, Nigeria)

Appendix I – The Connection with the Animal World:

Scenes from Chimpanzees, Other Animals and Human Babies Confronted with Their Mirror Image

Appendix II – Secular Cultures:

Robotics, Artificial Intelligence (A.I.) and the Uncanny Valley (Masahiro Mori)

For more information on the music for Parts I & II, click here (pdf).

Twins IV

PART III – THE MYTHICAL REFLECTION OF THE AMBIGUOUS SACRED (3 VIDEOS)

The third part of the video series on mimetic theory heavily relies on the amazing, highly recommended work of the team behind Crash Course World Mythology and its video host Mike Rugnetta. There is also one video included from the Mythic series of TEDEd, The Myth of Prometheus (Educator: Iseult Gillespie; Director: Léa Krawczyk).

This part of the series ends with excerpts from interviews with Joseph Campbell and René Girard. The Campbell excerpt comes from the 1988 PBS documentary Joseph Campbell and the Power of Myth (with Bill Moyers). The Girard excerpt comes from a 1985 interview on Dutch television (IKON), on the occasion of Girard’s honorary doctorate from VU Amsterdam.

The 3 videos of The Mythical Reflection of the Ambiguous Sacred explore how the beliefs, convictions, taboos and rituals of Part II – The Dance of the Sacred are reflected in myths from around the world. It is remarkable, once again, that there are so many similarities between many different cultures.

Due to WordPress regulations, the third part had to be cut into 3 videos. An overview of the content precedes every video.

WATCH The Mythical Reflection of the Ambiguous Sacred BELOW:

Introduction

Chapter I – The Inhabitants of the Mythical Sacred: Creatures of Undifferentiation – An Overview

The Beneficial or Violently Undifferentiating Power of Nature and its Elements: Air, Fire, Earth and Water

The Process of Undifferentiation between Male and Female in Sexual Union and Androgynous Appearances (with Instances of Homosexuality)

The Process of (Monstrous) Undifferentiation between the Human World and the Animal Kingdom

The Process of Undifferentiation between Allies and Enemies, Old and Young, in Situations of Rivalry and during War

The State of Undifferentiation in Mirror Images and in the Likeness between Doubles

Chapter II – The Universal Mythical Cycle of Undifferentiation/Chaos/Crisis – Death/(Self-)Sacrifice – Differentiation/Order/Peace in Creation Stories

Sacred Cosmic Egg The Food of Creation

Sacred War The Violence of Creation (Sexuality, Adolescence, Leadership and Sacrificial Cannibalism in the Mythical Dance of the Ambiguous Violent Sacred)

Chapter III – The Universal Mythical Cycle of Undifferentiation/Chaos/Crisis – Death/(Self-)Sacrifice – Differentiation/Order/Peace in the Sacred Creatures of Hindu Stories

Chapter IV – The Universal Mythical Cycle of Undifferentiation/Chaos/Crisis – Death/(Self-)Sacrifice – Differentiation/Order/Peace in Flood and End Time Stories

Chapter V – The Universal Mythical Cycle of Undifferentiation/Chaos/Crisis – Death/(Self-)Sacrifice – Differentiation/Order/Peace in Stories about Ambiguous Deities in the Process of Dying and Rising

The Ambiguous Power of Goddesses

The Story of Persephone (Greece)

The Story of Pele (Hawaii)

The Story of Baba Yaga (Russia)

The Story of the Corn Mother (North America)

The Ambiguous Power of Gods

The Story of Adonis (Greece)

The Stories of Odin, Balder and Loki (Norway)

Chapter VI – The Universal Mythical Cycle of Undifferentiation/Chaos/Crisis – Death/(Self-)Sacrifice – Differentiation/Order/Peace in Stories about Heroes and their Journeys

Excerpt from Interview with Joseph Campbell

The Story of Prometheus (Greece)

Excerpt from Interview with René Girard

For more information on the music for Part III, click here (pdf).

Mundari South Sudan

PART IV – THE ORIGIN AND EVOLUTION OF CULTURAL FACTS EXPLAINED (2 VIDEOS)

The fourth part of the video series on mimetic theory moves from the level of facts to the level of theory and hypothesis.

Human culture is understood as the continuous attempt to establish order against real and imagined sources of violent disasters. Regarding early human culture, the question is how human communities started associating violence with so-called sacred beings (like ghosts and gods).

René Girard argues that instances of escalating intragroup violence, which threatened to destroy human communities, must have been resolved regularly in reuniting collective violence against a single victim. Because of the frequency of this event, humans started making associations between violence and its victims that animals close to humans like apes and monkeys do not make, although the latter do have similar experiences. Those associations eventually result in a scapegoat mechanism that forms the foundation for primal cultural customs, like sacrificial rituals and the belief in deities who demand those rituals.

It turns out that a bigger mimetic capacity in humans is the cause of both escalating deadly violence and its resolution in a “single victim mechanism”. That is why the name of the theory that explains the origin and evolution of human culture from this type of event is “mimetic theory”.

The explanation of René Girard is corroborated, among others, by the impressive field work of anthropologist David Watts (Yale University). Watts spent years researching the largest group of chimpanzees ever found in the wild at Ngogo, Uganda. Watts observes:

“Chimpanzees are fascinating animals to compare ourselves to. … They are more like humans than anything else alive on the planet. … So what does this tell us about human evolution, and what does this mean for humans?”

To finish these introductory remarks, it is worthwhile to point out that part four also reveals what the opening picture of the video series is all about. It is a telling picture, for sure…

WATCH The Origin and Evolution of Cultural Facts Explained BELOW:

Chapter I – From Facts to Hypothesis

Chapter II – The Role of Mimesis in Human Life

Learning through imitation; Mimetic Nature Allows for Mimesis in the Realm of Nurture (Box Experiment by Victoria Horner)

Mirror Neurons and the Mimetic Capacity of the Human Brain

Vilayanur Ramachandran on the Role of Mirror Neurons and Mimesis in the Course of Human Evolution

Chapter III – The Role of Violence in Human Life; from Mimesis to Rivalry in the Game of Mimetic Desire

Excerpts from a 1985 interview with René Girard for Dutch television (“IKON”)

Excerpts from Rise of the Warrior Apes Documentary (Research by David Watts on the Ngogo chimpanzees)

Chapter IV – The Hunt for Common Enemies and Victims; from Divisive Mimetic Desire to Reuniting Mimesis of Enmity and the Scapegoat Mechanism in Human Communities

Excerpts from a 1985 interview with René Girard for Dutch television (“IKON”)

Excerpts from Rise of the Warrior Apes Documentary (Research by David Watts on the Ngogo chimpanzees)

For more information on the music for Part IV, click here (pdf).

Cave I

Video coming up in the nearby future:

Mimetic Theory – Part V – The Gospel Revelation of the Mythical Lie

“Geïndoctrineerd door de jezuïeten” (SJC Aalst)

Misschien is het volgende goed nieuws voor de tegenstanders van het godsdienstonderwijs op katholieke scholen en van alles wat naar godsdienst ruikt:

(1) Wij, godsdienstleerkrachten, geloven niet automatisch in God.
(2) Ja, wij godsdienstleerkrachten geven grif toe dat we de jeugd trachten te “corrumperen” met “vreemde” ideeën.
(3) Ja, de christelijke traditie is – zoals andere grote levensbeschouwelijke tradities – ook zeer interessant voor andersgelovigen en niet-gelovigen.

Daaraan wil ik nog een persoonlijke noot toevoegen: ja, ik ben SJC Aalst“gebrainwasht” na jaren werken op het Sint-Jozefscollege, door de jezuïeten en de spiritualiteit van hun stichter, Ignatius van Loyola (1491-1556).

(1)

Pierre Abélard - Quote on DoubtIk twijfel vrij geregeld aan mijn geloof in God. Net zoals atheïsten die filosofisch zijn aangelegd ook wel eens aan hun ongeloof zullen twijfelen. (Niet) geloven is immers iets anders dan weten.

Intussen weet ik echter wel dat de grote spirituele tradities intrinsiek zinvol zijn.

(2)

Van de jezuïeten heb ik bijvoorbeeld geleerd dat vrij zijn niet hetzelfde is als “je zin doen”. Vrij zijn is “jezelf kunnen ontplooien”.

Een alcoholverslaafde die zijn zin doet, blijft verslaafd. Als je kinderen alleen laat eten waarin ze spontaan zin hebben, eten ze misschien teveel snoep, en onvoldoende groenten en fruit. Dat is niet bevorderlijk voor de fysieke en mentale ontwikkeling van kinderen. Door kinderen hun zin te laten doen, ontneem je hen paradoxaal genoeg dus de vrijheid om de best mogelijke versie van zichzelf te worden. Dat soort verwennerij wordt door psychiaters als Dirk De Wachter en Peter Adriaenssens terecht gekarakteriseerd als “pedagogische kindermishandeling”.

Ideaal is natuurlijk dat we vooral “zin” zouden hebben om “onszelf te ontplooien”.

Spijtig genoeg zijn we vaak overgeleverd aan impulsen waarvoor we niet zelf hebben gekozen, en beslissen die impulsen in onze plaats over ons leven. De kunst is om ons op de juiste manier tot die impulsen te verhouden, niet om ze te vernietigen.

Die impulsen kunnen van een eerder natuurlijke aard zijn – zoals in het geval van een ongecontroleerde lichamelijke drang naar snoep of alcohol. Ze kunnen ook van een eerder culturele aard zijn. We vragen ons soms te veel af wat betekenisvol is volgens de normen van het maatschappelijk systeem waarin we ons bevinden.

Wetten zijn goed als ze de voorwaarden scheppen waarin onze zelfontwikkeling kan plaatsvinden. Ze worden op een verkeerde manier benaderd als ze in onze plaats bepalen wie we zogezegd zijn. In termen van de Jezusfiguur uit de evangeliën klinkt dat als: “De sabbat is er voor de mens, en niet de mens voor de sabbat.” Een leerling die op een frauduleuze manier honderd procent haalt bijvoorbeeld, heeft het evaluatiesysteem tot doel gemaakt. Hij heeft het niet gebruikt als een middel dat hem helpt om zichzelf te ontwikkelen.

Teach us to Give and not to Count the Cost St IgnatiusHet voordeel van een beroepsopleiding is alvast dat leerlingen zichzelf en de wereld uiteindelijk moeilijk iets kunnen voorliegen: een gemetste muur is recht en blijft overeind, of ze is slecht gemetst. Leerlingen in het algemeen secundair onderwijs kunnen zichzelf langer op het verkeerde been zetten. Ze kunnen wiskundige bewijzen “van buiten” leren zonder die te begrijpen bijvoorbeeld, of vertalingen van Latijn en formules van fysica. De Einsteins van deze wereld studeren echter niet om de punten of het geld. Ze ontplooien een gepassioneerde liefde voor de werkelijkheid die ze willen leren kennen.

De ene honderd procent is dan ook de andere niet. “Plus (Latijn: magis) est en vous,” zeggen de jezuïeten. Daarmee dagen ze je uit om gebruik te maken van de ruimte om jezelf te ontwikkelen. Dat betekent niet: jezelf “verbeteren”. Dat betekent wel: jezelf “aanvaarden” met alle mogelijke begrenzingen die daarbij horen, en van daaruit “de best mogelijke versie van jezelf worden”. Als dat op een bepaald moment betekent dat je volgens de normen van een evaluatiesysteem zestig procent behaalt voor fysica, dan is dat maar zo. Die zestig procent is oneindig veel meer waard dan een frauduleus behaalde honderd procent.

De paradox, alweer, is dat jezuïeten vooral de leerling willen uitdagen die op een onwaarachtige manier “goede” punten behaalt. Aan leerlingen die hun zelfwaarde laten afhangen van hun “score” binnen een bepaald maatschappelijk systeem, zeggen zij: “Plus est en vous; wees niet tevreden met wat voldoende of excellent is voor het systeem, maar wees tevreden met wat voldoende of excellent is voor jezelf (en de rest komt dan wel).”

St Irenaeus The Glory of God is a Human Being Fully AliveDe reden waarom een katholieke spiritualiteit in navolging van Christus hamert op een realistische zelfaanvaarding, zelfliefde, zelfontplooiing en ja, een altijd zéér betrekkelijke “zelfbeschikking”, is eenvoudig: ze is de basisvoorwaarde om “God” (zijnde liefde) toe te laten in je leven. Zelfrespect leidt tot respect voor anderen. De alcoholverslaafde die zichzelf niet langer kan respecteren, kan op den duur ook geen verantwoordelijkheid meer opnemen voor anderen.

Alle voorgaande overwegingen zijn extreem godsdienstig. Ze komen uit het hart van de christelijke traditie. Ze zijn ook heel logisch en worden bevestigd door wetenschappelijk onderzoek (zie De Wachter en Adriaenssens). De fabel dat godsdienstige tradities “irrationeel”, “anti-wetenschappelijk” of “immoreel” zouden zijn en dat ze alleen via “cherry picking” zin bevatten, geloof ik dan ook allang niet meer. Ook labels als “conservatief” of “niet meer van deze tijd” zijn niet van toepassing. Die labels getuigen van een stuitend gebrek aan realiteitszin aangaande de hierboven beschreven christelijke theologie en antropologie.

(3)

Alleszins inspireert elke parabel van de Jezusfiguur uit de evangeliën oneindig veel meer dan een gepolariseerd debat over de vraag of God bestaat. Dat weet ik wel zeker.

Zulk debat mondt immers vaak uit in kinderachtig narcistische wedstrijdjes over wie en wat het schadelijkst is voor de wereld: gelovigen en hun godsdienst of ongelovigen en hun seculiere levensbeschouwingen?

“In het dorp waar ik woon weet iedereen dat die imam kinderen misbruikt, en niemand doet er iets aan…” Dat vertelde een atheïst uit Suriname mij ooit. Hij verwees daarnaar om aan te tonen hoe verderfelijk godsdienstige organisaties wel waren. Tegelijk was hij er trots op dat hij niet tot die – in zijn ogen – “achterlijke” islamitische gemeenschap behoorde. Toen ik hem vroeg of hij al iets aan het misbruik van die kinderen had gedaan, bleef hij mij het antwoord schuldig.

Was die man echt bekommerd om het lot van die kinderen? Of was hij voornamelijk bezig met zijn zelfbeeld en wees hij op het misbruik om zich als de “moreel superieure” te profileren? Jezus’ gelijkenis over een farizeeër en een tollenaar (Lucas 18, 9-14) stelt precies die vraag. Als mens zijn we allen onderhevig aan gelijkaardige dynamieken. Precies daarnaar peilt Jezus, en dat is voor iedereen dus zinvol.

Jezus stelt trouwens nooit de vraag naar het bestaan van God. Wat hij wel doet, is mensen via onder andere verhalen een spiegel voorhouden. Hij vraagt ons naar onze diepste drijfveren. Zo ontmaskert hij vaak niet erkende jaloezie en ressentiment, of de eerzucht die zich soms verschuilt achter morele verontwaardiging. Tegelijk daagt hij ons daarbij uit om op een andere manier in het leven te staan – minder angstvallig en met meer vertrouwen. Of je die evident transcendente liefdesdynamiek ook goddelijk noemt, is een andere kwestie.I show you doubt to prove that faith exists Robert Browning

Een levensbeschouwelijk gesprek tussen atheïsten en gelovigen op basis van bijvoorbeeld een concrete parabel lijkt mij dan ook veel zinvoller dan een “wollig” dovemansgesprek over het al dan niet absurde karakter van geloven in God. In plaats van bevestiging te zoeken voor een narcistisch superioriteitsgevoel zouden we ons beter bezighouden met de altijd genuanceerde realiteit. Of is dat een vergissing?

Ignatius of Loyola